Sözcükte Anlam: Gerçek, Mecaz, Terim, Eş Sesli, Deyim ve Bağlam

Konu Özeti

Bir sözcüğün anlamı, içinde yer aldığı cümleye ve metne göre belirlenir. Bu konuda gerçek, mecaz ve terim anlam ayrımını, eş sesli sözcükleri ve deyim, atasözü ve özdeyişlerin metne katkısını öğreneceksin. Bilmediğin bir sözcüğü bağlamdan tahmin etmek hem LGS hem TYT'de sık karşılaşılan bir beceridir.

Temel Kavramlar

Bağlamdan anlam tahmini: Bilmediğin sözcüğün ya da sözcük grubunun anlamını cümlenin ve metnin bütününden çıkarabilirsin. Bu sorularda genellikle 'altı çizili sözcük bu cümlede hangi anlamda kullanılmıştır?' ifadesi bulunur.

• Sözcüğün önceki ve sonraki cümlelerine bak.
• Zıtlık bildiren bağlaçlara dikkat et (ama, fakat, oysa): zıt anlamlı ipucu verirler.
• Örnekleme ve açıklama ifadelerinden yararlan (yani, örneğin, başka bir deyişle).
• Sözcüğün kökünü ve ekini incele; tanıdık bir kök anlamı çözmene yardım eder.
• Tahmin ettiğin anlamı sözcüğün yerine koy; cümle anlamlı kalıyorsa tahmin doğrudur.

Gerçek, mecaz ve terim anlam: Bir sözcük ilk akla gelen temel anlamıyla gerçek anlamda, benzetme yoluyla kaydığı anlamla mecaz anlamda, bir bilim, sanat ya da meslek dalına ait özel anlamıyla terim anlamda kullanılır.

• Mecaz anlamlı sözcükler çoğu zaman soyut bir kavramla kullanılır: ağır söz, soğuk bakış, sıcak ilgi.
• Terim anlamlı sözcükler genellikle bir alanı hatırlatır: kale (satranç ya da futbol), fiil (dil bilgisi), ışık yılı (astronomi).
• Bir sözcük aynı anda hem gerçek hem terim anlamlı olabilir; cümledeki alana bakmak gerekir.

Eş sesli (sesteş) sözcükler: Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları farklı ve aralarında bağlantı olmayan sözcüklerdir. Eş seslilerin anlamını cümle belirler.

• Çok anlamlılıkla karıştırma: 'ayak' sözcüğünün 'masanın ayağı' ve 'dağın ayağı' kullanımları benzetmeyle genişlemiş anlamlardır, eş sesli değildir.
• Eş seslilerde sözcükler arasında anlam bağı yoktur; çok anlamlılarda ise ortak bir anlam çizgisi vardır.

Deyim, atasözü ve özdeyişler: Bu üç söz türü, kalıplaşmış ve metne anlam katan söz yapılarıdır. Aralarındaki farkı yapısına ve işlevine bakarak ayırt edebilirsin.

• Deyimler anlatımı canlı, etkili ve kısa yapar; durumu özetler.
• Atasözleri metne genel geçer bir doğruluk ve inandırıcılık kazandırır; düşünceyi pekiştirir.
• Özdeyişler metne düşündürücülük ve otorite katar; sözün sahibi bellidir.
• Soru kökünde 'cümlede kullanılan deyimin katkısı' sorulursa, deyimi düz anlatımla değiştirip farka bak: düz anlatım daha sönük kalıyorsa katkı etkileyicilik ve kısalıktır.
• Deyim cümlenin yüklemine ya da bir öğesine dönüşebilir; atasözü ise çoğunlukla tam bir cümledir.