Tanzimat, Islahat Fermanı ve Kanun-ı Esasi: Osmanlı Yenileşme Belgeleri

Konu Özeti

19. yüzyılda Osmanlı Devleti, Fransız İhtilali'nin yaydığı eşitlik, hürriyet ve milliyetçilik fikirleri ile Avrupa'nın ekonomik üstünlüğü ve iç işlere müdahalesi karşısında ayakta kalmak için düzenlemeler yaptı. Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı ve Kanun-ı Esasi bu çabanın üç temel belgesidir. Üçü de iç sorunlara (azınlık isyanları, merkezî otoritenin zayıflaması) ve dış baskılara karşı çıkış arayışını yansıtır.

Temel Kavramlar

Bu üç belge, Osmanlı'nın hukuk devleti yolundaki adımlarıdır. Hangi belgenin hangi dönemde ve hangi amaçla çıkarıldığını ayırt etmek sınavlarda en çok sorulan noktadır.

Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu, 1839): Sadrazam Mustafa Reşit Paşa hazırladı, Sultan Abdülmecid Gülhane Parkı'nda okuttu. Mısır Sorunu nedeniyle Avrupa'nın desteğini kazanma amacı da taşıyordu.

• Can, mal ve namus güvenliği sağlanacak.
• Vergi herkesin gücüne göre alınacak; iltizam usulü kaldırılacak.
• Askerlik düzenli hale getirilecek.
• Yargılama herkes için açık ve kanuna göre yapılacak.
• Din, dil ve ırk ayrımı gözetilmeden kanun önünde eşitlik ilkesinin temeli atıldı.

Islahat Fermanı (1856): Kırım Savaşı sonrası, Paris Konferansı öncesinde ilan edildi. Gayrimüslim tebaaya Müslümanlarla eşit haklar tanındı.

• Cizye kaldırıldı; yerine bedel-i askerî getirildi.
• Gayrimüslimler devlet memurluğuna ve askerî okullara alınabilecek.
• Karma mahkemeler kuruldu; gayrimüslimlerin tanıklığı kabul edildi.
• Avrupalı devletler fermanı gerekçe göstererek iç işlere karışma imkânı buldu.

Kanun-ı Esasi (1876): Mithat Paşa ve arkadaşlarının çabasıyla II. Abdülhamid döneminde 23 Aralık 1876'da ilan edildi; Osmanlı'nın ilk anayasasıdır. Padişah yetkileri sınırlandı, ama bakan atama-azletme, meclisi kapatma ve sürgün (Madde 113) yetkileri korundu.

• İki meclisli yapı: Heyet-i Ayan (padişahça atanan) ve Heyet-i Mebusan (halkça seçilen).
• Osmanlı tebaası din farkı gözetilmeksizin 'Osmanlı' sayıldı.
• 93 Harbi bahanesiyle 1878'de Meclis süresiz tatil edildi; Kanun-ı Esasi askıya alındı.
• 1908'de II. Meşrutiyet ile yeniden yürürlüğe girdi.