Yumuşama Dönemi Türk Dış Politikası Notu

Konu Özeti

Yumuşama (détente) dönemi, 1960’ların ortasından 1970’lerin sonuna kadar ABD ile SSCB arasındaki gerilimin azaldığı ve diyaloğun arttığı bir süreci anlatır. Bu ortam, Türkiye’nin yalnızca Batı bloğuna dayanan dış politikasını gözden geçirmesine zemin hazırladı. Küba Füze Krizi, Johnson Mektubu ve Kıbrıs sorunu bu değişimin başlıca tetikleyicileri oldu. Konuyu kavramak için olayların nedenini, sonucunu ve Türkiye’ye etkisini birlikte düşünmek gerekir.

Temel Kavramlar

Yumuşama, iki blok arasında gerilimin azalması ve silah sınırlama görüşmeleriyle diyaloğun artması anlamına gelir. Bu dönemde bloklar birbirini tamamen ortadan kaldırmadı; rekabet sürdü ama çatışma riski azaldı.

Yumuşama = Gerilim ↓ + Diyalog ↑ + Silah Sınırlama ↑

• Küba Füze Krizi (1962): Dünya nükleer savaşın eşiğine geldi. Kriz sonrası, gizli bir anlaşmayla Türkiye’deki Jüpiter füzeleri 1963’te çekildi; bu durum Türk kamuoyunda ABD’ye güveni sarstı.
• SALT görüşmeleri: ABD ile SSCB arasında silah sınırlama anlaşmaları yapıldı ve karşılıklı güven artmaya başladı.
• Helsinki Konferansı (1975): Avrupa’da güvenlik ve işbirliği için diyalog ortamı oluştu.
• Üçüncü Dünya ülkeleri ve Bağlantısızlar Hareketi’nin ağırlığı arttı; devletler tek bir bloğa bağımlı kalmadan politika izlemeye yöneldi.

Kıbrıs Sorunu ve Johnson Mektubu (1964)

Kıbrıs’ta 1963’te Rum yönetiminin anayasayı değiştirme girişimi, Kıbrıslı Türkleri tehlikeye soktu. Türkiye’nin 1964’te adaya müdahale planı yapması üzerine ABD Başkanı Johnson, İsmet İnönü’ye bir mektup gönderdi. Mektupta, müdahale halinde SSCB’nin karşılık verebileceği ve NATO’nun Türkiye’yi savunma yükümlülüğünün tartışmalı olacağı belirtildi.