1980'li Yıllarda Türkiye: İç ve Dış Gelişmeler

Konu Özeti

1970'lerin sonunda ekonomik bunalım, siyasal istikrarsızlık ve şiddet olayları sürüyordu. 12 Eylül 1980'de askerî yönetim iktidara el koydu. Bu dönemde hem iç siyasette hem ekonomide köklü değişiklikler yaşandı. Dış politikada Batı ile bağlar sürerken Ortadoğu ve Kıbrıs gelişmeleri gündemdeydi.

Temel Kavramlar

Bu konuda iç siyaset, ekonomi, toplum ve dış politika alanlarındaki gelişmeleri neden-sonuç ilişkisiyle birlikte öğrenmek önemlidir. Aşağıdaki başlıklarda önemli olayların tarihlerini ve sonuçlarını bulabilirsin.

Siyasi Gelişmeler

12 Eylül 1980'de Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren komutasındaki Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu. Yönetimi Milli Güvenlik Konseyi üstlendi ve Evren MGK Başkanı oldu. Siyasi hayat durduruldu, ardından 1982 Anayasası ile yeniden düzenlendi.

• Danışma Meclisi kuruldu; yeni anayasa taslağını hazırlamakla görevlendirildi.
• Sıkıyönetim uygulandı; sendikal faaliyetler ve grev hakkı kısıtlandı.
• Kasım 1982'de 1982 Anayasası halkoylamasıyla kabul edildi; Kenan Evren yedi yıllığına Cumhurbaşkanı seçildi.
• Kasım 1983 genel seçimlerinde Turgut Özal'ın ANAP'ı birinci parti oldu ve iktidara geldi.
• 1987'deki halkoylamasıyla siyasi yasaklar kaldırıldı.

Ekonomik Gelişmeler

24 Ocak 1980 Kararları, ithal ikameci ve devlet destekli sanayileşme modelinden piyasa ekonomisine geçişi başlattı. Kararlar askerî müdahaleden önce alındı; uygulaması 12 Eylül sonrasında Turgut Özal'ın öncülüğünde hız kazandı. Bu dönüşüm 1980'li yıllarda Özal hükümetleri döneminde derinleşti.

• İhracata dayalı büyüme modeli benimsendi; ihracat teşvik edildi.
• Dış ticaret ve döviz rejimi serbestleştirildi.
• Kamu iktisadi teşebbüslerinin payı azaltılmaya çalışıldı; özelleştirme başladı.
• Yabancı sermaye teşvik edildi; bankacılık ve borsa alanında liberalleşme yaşandı.
• Enflasyon yüksek seyretti, gelir eşitsizliği arttı ve dış borç yükseldi.

Hatırlatma: 1982 Anayasası ile 1983 seçimleri farklı tarihlidir; askerî yönetimden sivil yönetime geçiş seçimle tamamlandı.

Toplumsal ve Dış Politika

Ekonomik liberalleşme tüketim kültürünü ve kentleşmeyi hızlandırdı. Dış politikada Türkiye NATO üyeliğini sürdürdü ve Avrupa ile ilişkilerini geliştirmeye çalıştı. Bölgesel gelişmeler de Türkiye'nin dış politika gündemini şekillendirdi.

• Özel televizyon ve radyo yayıncılığı 1990'lara doğru gelişti; medya alanı çeşitlendi.
• 15 Kasım 1983'te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ilan edildi.
• İran-Irak Savaşı (1980-1988) sırasında Türkiye tarafsız kalmaya çalıştı.
• 14 Nisan 1987'de Avrupa Ekonomik Topluluğu'na (AET) tam üyelik başvurusu yapıldı.
• 1984'ten itibaren PKK'nın silahlı saldırıları başladı; güvenlik iç politikanın önemli gündemi oldu.