Yumuşama Döneminde Siyasi ve Askerî Gelişmeler

Konu Özeti

Yumuşama (détente), 1960'ların sonundan 1970'lerin sonuna kadar ABD ile SSCB arasındaki gerginliğin azaldığı, diyalog ve anlaşmaların arttığı dönemdir. Bu dönemde rekabet sürmüş, ancak nükleer savaş riski kontrol altına alınmaya çalışılmıştır. Küba Füze Krizi'nin ardından başlayan silah kontrolü görüşmeleri, Avrupa ve Asya'daki yeni ilişkiler bu süreci şekillendirmiştir. Dönemin sonunu 1979 Afganistan müdahalesi getirmiştir.

Temel Kavramlar

Yumuşama, iki kutuplu dünyada blokların birbirini yok etmeye çalışmadığı, rekabeti yönetilebilir hâle getirdiği dönemi anlatır. Sıcak savaş yerine kontrollü rekabet ve kriz yönetimi temel araçlardır.

• Silah kontrolü: Silahların sayısını ya da türünü sınırlayan, denetim mekanizması içeren anlaşmalardır.
• Karşılıklı kesin yıkım: Taraflardan birinin saldırısına uğrasa bile karşılık verebilecek kapasitenin korunmasıdır; caydırıcılığın dayanağıdır.
• Ostpolitik: Batı Almanya Başbakanı Willy Brandt'ın Doğu Avrupa ülkeleriyle ilişkileri normalleştirme politikasıdır.
• Helsinki Nihai Senedi: AGİK sürecinin 1975 tarihli belgesi; sınırların dokunulmazlığı ve insan haklarına saygıyı içerir.

Yumuşamanın hazırlanış zinciri:

Silahsızlanma ve Silah Kontrolü Adımları

Avrupa'da Yumuşama

• Batı Almanya'nın Ostpolitik'i: Doğu Avrupa ülkeleriyle ilişkilerin normalleşmesi ve Doğu Almanya ile temasların başlaması.
• Doğu ve Batı Almanya arasında Temel Antlaşma (1972) ile karşılıklı tanıma ve ilişkilerin düzenlenmesi.
• Berlin'in durumuna ilişkin dörtlü anlaşma (1971) ile kentteki gerginlik azaltıldı.

Helsinki Nihai Senedi (1975)

Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİK) sonunda Helsinki'de imzalanan senet, yumuşamanın en önemli siyasi belgelerinden biridir. ABD, Kanada ve Avrupa ülkeleri (Arnavutluk hariç) senedi imzalamıştır.

• Sınırların dokunulmazlığı ve devletlerin toprak bütünlüğüne saygı ilkesi benimsendi; savaş sonrası Avrupa sınırları fiilen kabul edildi.
• İçişlerine karışmama ve anlaşmazlıkların barışçıl çözümü ilkeleri getirildi.
• İnsan hakları ve temel özgürlüklere saygı ilkesi kabul edildi.
• Ekonomik, bilimsel ve kültürel işbirliği öngörüldü.
• Sonraki yıllarda AGİK süreci AGİT'e (Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı) dönüştü (1995).

ABD-Çin Yakınlaşması

Çin-SSCB ayrılığı ABD'ye fırsat sağladı. ABD Başkanı Nixon'ın 1972'de Çin'i ziyaret etmesi iki ülke ilişkilerinde yeni bir dönem başlattı. Çin, 1971'de BM'ye kabul edilerek Güvenlik Konseyi'ndeki daimi üyelik yerini aldı.

Dönemin Kronolojisi

Yumuşamanın Sona Ermesi

• SSCB'nin 1979'da Afganistan'a askerî müdahalesi, yumuşamayı fiilen bitiren en önemli gelişmedir.
• ABD, SALT II'yi onaylamadı; 1980 Moskova Olimpiyatları'nı ABD ve birçok ülke boykot etti.
• Angola, Etiyopya gibi Afrika ülkelerindeki yeni rekabet alanları ve 1979 İran Devrimi bölgedeki dengeleri değiştirdi.
• 1980'lerin başında ABD Başkanı Reagan döneminde silahlanma ve sert söylem yeniden arttı (Yeni Soğuk Savaş).