Cumhuriyet Dönemi Şiiri: Akımlar, Şairler ve Eserler

Konu Özeti

Cumhuriyet dönemi şiiri, 1923'ten sonra millî edebiyat geleneğinin sürmesiyle başlar ve 1930'lardan itibaren farklı anlayışların ortaya çıktığı bir çeşitlilik dönemidir. Bir şiirin hangi akıma ait olduğunu anlamak için dil, biçim (ölçü, uyak, nazım), konu ve dünya görüşüne bakılır. AYT'de bir dizenin hangi anlayışı yansıttığı bu ipuçları üzerinden sorulur. Bu notta Hece, Saf Şiir, Toplumcu Gerçekçi Şiir, Garip, İkinci Yeni ve 1980 sonrası şiiri karşılaştırılacaktır.

Temel Kavramlar

Bir akımı tanımak için şiirin ölçüsüne, dilinin sadeliğine veya kapalılığına, imgelerine ve konusuna birlikte bakmak gerekir. Akım bir şairin tek başına tercihi değil, o döneme ortak bir anlayıştır.

Ölçü + dil + konu + imge → hangi anlayışa ait olduğu

• Hece (Beş Hececiler): Hece ölçüsü, yalın Türkçe, millî duygular, memleket ve aşk temaları. Faruk Nafiz Çamlıbel (Çoban Çeşmesi, Han Duvarları), Yusuf Ziya Ortaç, Orhan Seyfi Orhon, Enis Behiç Koryürek ve Halit Fahri Ozansoy bu çizgidedir.
• Saf Şiir: Fransız Paul Valéry ve Mallarmé etkisiyle anlam ve öğretici amaçtan arındırılmış, müzikalite, ahenk ve imgeyle kurulan şiir. Ahmet Haşim (Piyale, Göl Saatleri), Yahya Kemal Beyatlı (Kendi Gök Kubbemiz, Eski Şiirin Rüzgârıyla), Ahmet Hamdi Tanpınar ve Ahmet Muhip Dıranas bu anlayışla anılır.
• Toplumcu Gerçekçi Şiir: Toplumsal sorunlar, işçi ve köylü yaşamı, adalet ve eşitlik arayışı. Nazım Hikmet Ran serbest nazmı Türk şiirine yerleştirmiştir (Memleketimden İnsan Manzaraları, Kuvâyi Milliye, Simavne Kadısı Oğlu Şeyh Bedreddin Destanı, 835 Satır). Ahmed Arif, Enver Gökçe, Rıfat Ilgaz ve Kemal Özer bu çizgidedir.
• Garip: 1941'de Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday'ın Garip kitabıyla başlar. Ölçü, uyak ve süs reddedilir; günlük konuşma dili, sıradan insan, ironi ve mizah işlenir (Orhan Veli: Destan Gibi, Vazgeçemediğim; Oktay Rifat: Perçemli Sokak; Melih Cevdet Anday: Telgrafhane).
• İkinci Yeni: 1950'lerin sonunda Garip'e tepki olarak doğar. Anlamdan çok imge, çağrışım, ses ve soyutlama önemlidir; dil bilinçli olarak bozulur. Cemal Süreya (Üvercinka, Göçebe), Edip Cansever (Dirlik Düzenlik, Yerçekimli Karanfil), İlhan Berk (Güzel Ölüm), Turgut Uyar (Dünyanın En Güzel Arabistanı), Ece Ayhan (Kınar Hanımın Denizleri) ve Sezai Karakoç (Hızırla Kırk Saat) öne çıkar.
• 1980 Sonrası: Tek bir akım yerine çoğulcu ve bireysel bir yapı egemendir. Toplumcu, lirik, mistik ve imgeci eğilimler bir arada yaşar. Bireyin iç dünyası, kimlik, şehir, yalnızlık ve gündelik yaşam temaları öne çıkar. Ataol Behramoğlu, Küçük İskender, Haydar Ergülen, Lale Müldür, Cevat Çapan, Sunay Akın, Murathan Mungan, Nilgün Marmara ve Gülten Akın bu dönemde anılır.