kleveroAYT Türk Dili ve Edebiyatı
Edebî Akımlar ve Dünya Edebiyatı: AYT Konu Notu
Klevi Edebiyat Masası · Klevero ekibi · yapay zekâ destekli · Güncellendi:
Kazanımlar
A.1.8Şiirde edebiyat, sanat ve fikir akımlarının/anlayışlarının yansımalarını değerlendirir.A.2.12Metinde edebiyat, sanat ve fikir akımlarının/anlayışlarının yansımalarını değerlendirir.A.3.10Metinde edebiyat, sanat ve fikir akımlarının/anlayışlarının yansımalarını değerlendirir.A.4.11Metinde fikrî, felsefi veya siyasi akım, gelenek veya anlayışların yansımalarını değerlendirir.
Konu Özeti
Edebî akımlar, belirli bir dönemde sanatçıların ortak anlayış, ilke ve estetik ölçütler etrafında birleşmesiyle oluşan hareketlerdir. AYT'de bir şiir ya da metin verilir ve öğrenciden dil, konu, duyuş ve teknik özelliklerden yola çıkarak metnin hangi akımın izini taşıdığını bulması beklenir. Akımların çoğu bir öncekine tepki olarak doğmuştur. Bu yüzden akımları birbiriyle karşılaştırarak öğrenmek kalıcı olur.
Temel Kavramlar
- Akım tespitinde önce konuya, sonra üsluba, en son tekniğe bak.
- Bir yapıtta birden fazla akımın izi olabilir; soru kökündeki ölçüte göre karar ver.
- Akımlar birbirine tepki olarak doğar: Klasisizme karşı Romantizm, Romantizme karşı Realizm.
| Akım | Temel Özellikler | Temsilciler |
|---|---|---|
| Klasisizm | Akıl ve kural önemlidir; Antik Yunan-Latin örnek alınır; üç birlik kuralı (zaman, mekân, olay) vardır; sanat toplum için öğretici olmalıdır | Corneille, Racine, Molière, Boileau |
| Romantizm | Duygu, hayal gücü ve bireysellik öne çıkar; kurallar yıkılır; doğa sevgisi, kaçış, ölüm ve hüzün işlenir; milli konulara ilgi vardır | Victor Hugo, Lamartine, Goethe; Türk edebiyatında Namık Kemal, Abdülhak Hamit |
| Realizm | Gözlem ve nesnellik esastır; gerçek olduğu gibi anlatılır; orta sınıf ve gündelik hayat işlenir; ayrıntılı tasvir yapılır | Balzac, Stendhal, Flaubert; Türk edebiyatında Recaizade Mahmut Ekrem |
Sık karıştırılan nokta: Duygusal bir anlatım her zaman Romantizm değildir. Metinde nesnel gözlem, ayrıntılı çevre tasviri ve toplumsal sorunlar varsa Realizm düşün. Duygu, doğa ve kişisel acı baskınsa Romantizm.
Temel Kavramlar (devamı)
| Akım | Temel Özellikler | Temsilciler |
|---|---|---|
| Natüralizm | Realizmin aşırı biçimi sayılır; kalıtım ve çevrenin insanı belirlediğine inanılır; çirkin ve kötü de anlatılır; bilimsel deney ve gözlem esastır | Émile Zola; Türk edebiyatında Nabizade Nazım (Zehra) |
| Parnasizm | Sanat sanat içindir; biçim kusursuzluğu, kafiye ve ölçü önemlidir; duygular açıkça dile getirilmez | Théophile Gautier, Leconte de Lisle; Servet-i Fünun'da Tevfik Fikret |
| Sembolizm | Gerçek değil sezdirilen anlatılır; imge ve semboller kullanılır; anlam kapalıdır; müzikalite ve sinestezi (duyuların karışması) önemlidir | Baudelaire, Verlaine, Rimbaud, Mallarmé; Türk edebiyatında Ahmet Haşim |
- Gerçeküstücülük (Sürrealizm): Bilinçaltı ve rüya önemlidir; otomatik yazı kullanılır; mantık ve gelenek reddedilir. Kurucusu André Breton'dur.
- Dadaizm: Birinci Dünya Savaşı sonrası doğdu; kural, gelenek ve mantığa karşıdır; anlamsızlık öne çıkar. Temsilcisi Tristan Tzara'dır.
- Fütürizm (Gelecekçilik): Makine, hız ve teknolojiyi över; geçmişi ve geleneği reddeder. Öncüsü Marinetti'dir.
- Egzistansiyalizm (Varoluşçuluk): İnsanın varlığı, özgürlüğü, sorumluluğu ve yalnızlığı üzerinde durur. Sartre, Camus ve Kafka ile anılır.
Fikrî, Felsefi ve Siyasi Akımlar (A.4.11)
| Akım | Temel Düşünce |
|---|---|
| Hümanizm | İnsanı merkeze alır; insan değeri, akıl ve özgürlüğü önemlidir; Rönesans ile ilişkilidir |
| Rasyonalizm (Akılcılık) | Bilginin kaynağı akıldır; Descartes ile gelişmiştir |
| Pozitivizm | Bilimsel ve olgusal bilgi esastır; Auguste Comte ile anılır; Natüralizm ve Realizm üzerinde etkilidir |
| Osmanlıcılık | Osmanlı uyruğundaki unsurları ortak devlet çatısında birleştirmeyi amaçlar |
| Türkçülük | Türk milletinin dil, tarih ve kültür birliğini esas alır; Ziya Gökalp, Yusuf Akçura |
Notun devamı (Klevero uygulamasında)
- Adım Adım Örnekler
- Sık Yapılan Hatalar
- Mini Özet Tablo
- Kontrol Soruları