Davranışı Etkileyen Sosyal Etkenler: Kapsamlı Konu Notu

Konu Özeti

İnsan davranışı yalnızca bireysel özelliklerle değil, başkalarının gerçek ya da hayali varlığıyla da şekillenir. Sosyal psikoloji, bireyin düşüncelerinin, duygularının ve davranışlarının diğer insanlardan nasıl etkilendiğini inceler. Bu notta uyum, itaat, grup içi süreçler ve önyargı gibi sosyal etkenleri örneklerle ele alacağız. Amacımız, bir soruda verilen durumun hangi sosyal etkene işaret ettiğini ayırt edebilmektir.

Temel Kavramlar

Uyum (Conformity)

• Uyum: Kişinin gerçek ya da hayali grup baskısı nedeniyle davranış ve düşüncelerini grubun normlarına yaklaştırmasıdır.
• Asch'ın çizgi uzunluğu deneyinde katılımcıların önemli bir kısmı, grubun açıkça yanlış cevabına en az bir kez uymuştur.
• Bilgisel etki: Doğruyu bilmek için başkalarına bakmaktır. Normatif etki: Kabul görme ve dışlanmama isteğidir.
• Grup büyüklüğü arttıkça uyum artar, ancak belli bir noktadan sonra artış yavaşlar.
• Grupta tek bir muhalif bulunması uyumu belirgin biçimde azaltır.

İtaat (Obedience)

• İtaat: Otorite figürünün emrine uyma davranışıdır.
• Milgram deneyinde katılımcıların yaklaşık üçte ikisi, otoritenin yönlendirmesiyle en yüksek 450 voltluk düzeye kadar ilerlemiştir.
• İtaati artıran etkenler: Otoritenin yakınlığı ve meşruiyeti, kurbanın uzaklığı ve sorumluluğun otoriteye yüklenmesidir.
• Başkalarının itaatsizliğini görmek itaati azaltır.

Rol Etkisi

Toplumsal rollerin beklentileri, kişinin nasıl davranması gerektiğini belirler. Zimbardo'nun Stanford hapishane deneyi, bireylerin verilen rollere ne ölçüde bürünebildiğini gösteren bilinen bir örnektir.

Temel Kavramlar (devamı)

Grup İçi Süreçler

• Sosyal kolaylaşma: Başkalarının varlığında basit ya da iyi öğrenilmiş işlerde performans artar; karmaşık ya da yeni öğrenilen işlerde düşer.
• Sosyal gevşeme: Ortak bir işte bireysel katkı ölçülemediğinde kişi daha az çaba harcar.
• Sorumluluğun yayılması (seyirci etkisi): Kalabalık arttıkça yardım etme olasılığı düşer. Kitty Genovese olayının ardından Latané ve Darley bu etkiyi incelemiştir.
• Grup kutuplaşması: Grup tartışmasından sonra üyelerin başlangıçtaki eğilimleri daha uç bir hâl alır.
• Grup düşüncesi (groupthink): Uyum isteği, eleştirel düşüncenin bastırılmasına ve hatalı kararlara yol açabilir.

Kalıp Yargı, Önyargı ve Ayrımcılık

• Grup içi (biz) ile grup dışı (onlar) ayrımı önyargının temelini oluşturur.
• Günah keçisi: Başarısızlığın sorumluluğunu savunmasız bir gruba yükleme.
• Kendini gerçekleştiren kehanet: Önyargılı beklentinin karşı tarafın davranışını beklentiyi doğrulayacak yönde etkilemesi.
• Önyargıyı azaltma yolları: Ortak hedefler, eşit statüde grup teması ve eğitim.