Öğrenme Türleri: Klasik ve Edimsel Koşullanma, Sosyal ve Bilişsel Öğrenme

Konu Özeti

Öğrenme, yaşantı ve tekrar sonucunda davranışta ortaya çıkan nispeten kalıcı değişikliktir. Olgunlaşma, yorgunluk, ilaç etkisi ve refleksler öğrenme sayılmaz. Psikolojide öğrenme dört ana türde incelenir: klasik koşullanma, edimsel koşullanma, sosyal (gözlem yoluyla) öğrenme ve bilişsel öğrenme. Bu türlerin her biri farklı bir mekanizmayla çalışır ve günlük hayatta sık karşımıza çıkar.

Temel Kavramlar

1. Klasik (Tepkisel) Koşullanma

Ivan Pavlov'un köpeklerle yaptığı deneylere dayanır. Doğal olarak tepki doğuran bir uyaranla nötr bir uyaran art arda eşleştirilir. Zamanla nötr uyaran tek başına tepki oluşturur.

• Sönme: KU, KsU olmadan tekrar tekrar verilirse KT zayıflar.
• Kendiliğinden geri gelme: Sönen tepkinin bir süre sonra yeniden görülmesi.
• Genelleme: KU'ya benzeyen uyaranlara da aynı tepkinin verilmesi.
• Ayırt etme: Yalnızca KU'ya tepki verip benzerlerine vermemek.
• Duygusal tepkiler (korku, fobi, hoşlanma) çoğunlukla klasik koşullanmayla öğrenilir.

Kendi yaşantınla ilişki: Diş aletinin sesini duyunca geriliyorsan, ses KU, acı KsU, gerilme KT'dir. Sevdiğin bir şarkının seni belirli bir döneme götürmesi de klasik koşullanmadır.

2. Edimsel (Operant) Koşullanma

Thorndike'ın Etki Yasası ve Skinner'ın çalışmalarına dayanır. Davranışın sonucu (ödül veya ceza) o davranışın tekrar edilme olasılığını belirler. Birey tepkiyi kendisi üretir (gönüllü davranış).

• Pekiştirme davranışı artırır, ceza azaltır.
• Olumlu = eklenir, olumsuz = kaldırılır.
• Olumsuz pekiştirme ceza değildir; davranışı artırır.
• Sürekli pekiştirme hızlı öğretir, kısmi pekiştirme ise sönmeye daha dirençli kalıcı davranış sağlar.
• Şekillendirme: Hedef davranışa yaklaşan davranışlar adım adım pekiştirilir.

Çözümlü örnek: Deneme sınavında yanlışlarını analiz eden Ayşe, netini artırınca ailesi ona sevdiği kitabı alıyor. Ayşe analiz yapmayı sürdürüyor. Burada kitap hoş uyaran olarak eklendiği ve davranış arttığı için olumlu pekiştirmedir. Aile kitabı almak yerine her hafta yaptığı ek ev işini kaldırsaydı olumsuz pekiştirme olurdu.

3. Sosyal (Gözlem Yoluyla) Öğrenme

Albert Bandura'ya göre insanlar başkalarını gözleyerek ve model alarak öğrenir. Bobo bebek deneyinde saldırgan modeli izleyen çocuklar saldırgan davranışı taklit etmiştir. Pekiştirme doğrudan yaşanmak zorunda değildir; modelin ödüllendirilmesini görmek (dolaylı pekiştirme) da yeterlidir.

• Dikkat: Model fark edilmelidir.
• Hatırlama: Gözlenen davranış bellekte tutulmalıdır.
• Yeniden üretme: Birey davranışı yapabilecek beceriye sahip olmalıdır.
• Güdülenme: Davranışı sergileme isteği olmalıdır.

Kendi yaşantınla ilişki: Başarılı bir arkadaşının ders çalışma yöntemini izleyip uygulaman, bir öğretmenin konuşma tarzını benimsemen sosyal öğrenmedir.

4. Bilişsel Öğrenme

• Sezgisel (kavrayış yoluyla) öğrenme: Köhler'in şempanze deneyleri. Problem karşısında ani çözümün (aha!) ortaya çıkması; deneme-yanılma yerine ilişkileri kavramaya dayanır.
• Örtük (gizil) öğrenme: Tolman'ın labirent deneyleri. Ödül olmadan da öğrenme gerçekleşir, pekiştireç gelince ortaya çıkar. Zihinsel harita buna örnektir.
• Bilişsel öğrenmede zihinsel süreçler (düşünme, kavrama, planlama) önemlidir.

Kendi yaşantınla ilişki: Bir matematik sorusunda uzun süre düşünüp çözümü bir anda görmen sezgisel öğrenmedir. Okula giden yolu hiç not almadan zihninde canlandırabilmen zihinsel haritadır, yani örtük öğrenmedir.