Öğrenmeyi Etkileyen Etkenler: Kapsamlı Konu Notu

Konu Özeti

Öğrenme, yaşantı yoluyla davranışta meydana gelen kalıcı bir değişimdir. Her bireyde öğrenmenin hızı, kalıcılığı ve kalitesi aynı değildir. Bu farkı açıklayan etkenler üç grupta incelenir: bireysel etkenler, materyalle ilgili etkenler ve çevresel/yöntemsel etkenler. Bu konuda hangi etkenin devrede olduğunu doğru sınıflandırmak AYT sorularının temel becerisidir.

Temel Kavramlar

Öğrenmeyi etkileyen etkenler, öğrenenin kendisinden, öğrenilecek materyalden ve öğrenmenin gerçekleştiği ortam ile yöntemden kaynaklanabilir. Bu ayrımı yapabilmek için olayın odağında kimin ya da neyin olduğuna bakmak yeterlidir.

• Bireysel etkenler: Öğrenenin kendi özellikleri (olgunlaşma, hazırbulunuşluk, motivasyon, dikkat, kaygı, sağlık).
• Materyalle ilgili etkenler: Öğrenilecek bilginin özellikleri (anlamlılık, güçlük düzeyi, miktar, sunuluş biçimi).
• Çevresel ve yöntemsel etkenler: Öğrenmenin yapıldığı ortam ve kullanılan yöntem (tekrar, dağıtılmış çalışma, geri bildirim).

1. Bireysel Etkenler

• Olgunlaşma: Kalıtımla belirlenen biyolojik gelişimin gerekli düzeye ulaşmasıdır. Olgunlaşmamış bir davranış öğretilemez; örneğin sinir sistemi gelişmeden yürümeyi öğretmek mümkün değildir.
• Hazırbulunuşluk: Yeni bir öğrenme için gereken olgunlaşma ile ön bilgi ve becerilerin birlikte bulunmasıdır.
• Güdülenme (motivasyon): Davranışı başlatan, yönlendiren ve sürdüren iç durumdur. Öğrenme isteği arttıkça öğrenme genellikle artar, ancak aşırı yüksek güdü performansı düşürebilir.
• Dikkat: Öğrenmenin ön koşuludur. Dikkat dağıldığında bilgi duyusal bellekten kısa süreli belleğe geçemez.
• Zekâ ve önceki öğrenmeler: Ön bilgiler yeni bilgilerle ilişkilendirildiğinde öğrenme kolaylaşır (olumlu transfer). Ön öğrenme yeni öğrenmeyi bozarsa olumsuz transfer oluşur.
• Kaygı ve duygu durumu: Orta düzeyde kaygı başarıyı artırır; çok düşük ya da çok yüksek kaygı ise öğrenmeyi düşürür.
• Sağlık, uyku ve beslenme: Yorgunluk, uykusuzluk ve hastalık öğrenmeyi olumsuz etkiler.

Hazırbulunuşluk = Olgunlaşma + Ön öğrenmeler

Yerkes-Dodson yasası: Güdü ile performans arasındaki ilişki ters U biçimindedir. Optimum düzeyde güdülenme en yüksek başarıyı sağlar. Sık yapılan hata: Güdü ne kadar yüksekse başarı o kadar yüksektir demek.

2. Materyal ve Yöntemle İlgili Etkenler

• Anlamlılık: Anlamlı ve düzenli materyal, anlamsız olana göre daha hızlı öğrenilir ve daha uzun süre unutulmaz. Anlamsız hecelerin ezberi en zor materyaldir.
• Güçlük düzeyi ve miktar: Materyal güçleştikçe ve uzadıkça öğrenme süresi artar. Büyük konular anlamlı bölümlere ayrılarak çalışılabilir.
• Tekrar: Gerekli ölçüde tekrar kalıcılığı artırır; ancak aşırı tekrar verimi azaltabilir.
• Dağıtılmış çalışma: Araya dinlenme konularak yapılan çalışma, yığılmış (aralıksız) çalışmaya göre genellikle daha kalıcı öğrenme sağlar. Yığılmış çalışma kısa vadede işe yarayabilir.
• Bütün ve parça öğrenme: Kısa ve kolay materyalde bütünden, uzun ve zor materyalde parçalardan öğrenme daha verimli olabilir.
• Etkin katılım: Yaparak-yaşayarak ve birden fazla duyu organıyla öğrenme kalıcılığı artırır.
• Pekiştirme ve geri bildirim: Doğru davranışın ödüllendirilmesi ve hataların zamanında bildirilmesi öğrenmeyi hızlandırır.
• Fiziksel ortam: Gürültü, ışık, sıcaklık ve düzen dikkati ve dolayısıyla verimi etkiler.

Çözümlü ipucu: Ayşe sınavdan bir gün önce 8 saat aralıksız çalışmış ve konuların çoğunu unutmuştur. Arkadaşı Elif aynı konuyu bir hafta boyunca günde 1 saat çalışmış ve daha uzun süre hatırlamaktadır. Çözüm: Elif dağıtılmış çalışma yapmıştır; bu yöntem kalıcılığı artırır.