1960'lardan İtibaren Türkiye'de Siyasi, Ekonomik ve Toplumsal Gelişmeler

Konu Özeti

1960'lardan itibaren Türkiye, 27 Mayıs 1960 darbesiyle başlayan ve 1980 ile 1982'de yeniden şekillenen bir siyasi süreç yaşadı. Bu dönemde 1961 ve 1982 anayasaları farklı özgürlük ve yetki anlayışlarını yansıtır. Dış politikada Kıbrıs sorunu ve ABD ile ilişkiler, ekonomide ise planlı kalkınmadan liberal modele geçiş belirleyici oldu. Konunun ana eksenini siyasi, ekonomik ve toplumsal değişimin birbirini etkilemesi oluşturur.

Temel Kavramlar

27 Mayıs 1960 Darbesi ve 1961 Anayasası

1950'lerdeki Demokrat Parti baskıları ve ekonomik sıkıntılar, 27 Mayıs 1960'ta ordunun yönetime el koymasıyla sonuçlandı. Milli Birlik Komitesi (MBK) yönetimi devraldı ve Cemal Gürsel devlet başkanlığına getirildi. Yassıada yargılamaları sonucunda Menderes, Zorlu ve Polatkan idam edildi; Bayar'ın cezası müebbede çevrildi.

• Yetki dengesi: iki meclisli yapı (TBMM ve Cumhuriyet Senatosu) ve Anayasa Mahkemesi kuruldu.
• Temel hak ve özgürlükler genişletildi; sendika, grev ve toplu sözleşme hakkı tanındı.
• Üniversitelere özerklik verildi; Devlet Planlama Teşkilatı (1960) ve Milli Güvenlik Kurulu oluşturuldu.
• Nispi seçim sistemi benimsendi; bu koalisyon hükümetlerini kolaylaştırdı.

Siyasi Hayat: 1961-1980

• 1961 seçimlerinde tek parti çoğunluk sağlayamadı; CHP-AP koalisyonu kuruldu ve İsmet İnönü başbakan oldu.
• 1965'te Adalet Partisi (Süleyman Demirel) tek başına iktidara geldi.
• 1970'lerde koalisyon istikrarsızlığı, ideolojik kutuplaşma ve sokak şiddeti arttı.
• 12 Mart 1971 Muhtırası ile ordu hükümete müdahale etti; hak ve özgürlükleri sınırlayan değişiklikler yapıldı.
• 1974'te Bülent Ecevit'in CHP-MSP koalisyonu döneminde Kıbrıs Barış Harekâtı gerçekleştirildi.

Dış Politika: Kıbrıs ve ABD

• Zürih ve Londra antlaşmaları 1959'da imzalandı; Kıbrıs Cumhuriyeti 1960'ta kuruldu. Garantör devletler Türkiye, Yunanistan ve İngiltere'dir.
• 1963'te Kıbrıs'ta toplumlar arası çatışmalar başladı.
• 1964 Johnson Mektubu, Türkiye'nin olası Kıbrıs müdahalesinde NATO desteği olmayacağını bildirdi. Bu, ABD'ye bağlı dış politikanın sorgulanmasına yol açtı.
• Yunan cuntasının desteğiyle Kıbrıs'ta darbe yapıldı (Temmuz 1974); Türkiye garantörlük hakkına dayanarak Barış Harekâtı'nı başlattı.
• ABD 1975'te silah ambargosu uyguladı; ambargo 1978'de kaldırıldı. 1975'te Kıbrıs Türk Federe Devleti, 1983'te KKTC ilan edildi.

Ekonomik Gelişmeler

• Devlet Planlama Teşkilatı (1960) kuruldu; ilk beş yıllık plan 1963-1967 yıllarını kapsadı.
• İthal ikameci sanayileşme modeli benimsendi; yerli sanayi gümrük ve kotalarla korundu.
• 1961'den itibaren Almanya başta olmak üzere yurt dışına işçi gönderildi; işçi dövizleri ekonomiye katkı sağladı.
• 1970'lerde petrol krizi, döviz darboğazı ve enflasyon ekonomik sıkıntıları artırdı.
• 24 Ocak 1980 Kararları ile ihracata dayalı, piyasa ekonomisine yönelik liberal bir model benimsendi.

12 Eylül 1980 ve 1982 Anayasası

• 12 Eylül 1980'de Kenan Evren önderliğindeki MGK yönetime el koydu; siyasi partiler kapatıldı.
• 1982 Anayasası halkoylamasıyla kabul edildi; yürütme ve cumhurbaşkanlığı güçlendi, temel haklar sınırlandı.
• 1983 seçimlerinde Turgut Özal'ın ANAP'ı tek başına iktidara geldi.
• 1980 sonrasında ihracat arttı, özelleştirme ve serbest piyasa uygulamaları gündeme geldi.
• 1987'de AT'ye tam üyelik başvurusu yapıldı; 1995'te Gümrük Birliği'ne girildi; 1999 Helsinki Zirvesi'nde adaylık onaylandı; müzakereler 2005'te başladı.
• 28 Şubat 1997 sürecinde ordunun etkisiyle hükümet istifa etti.

Toplumsal ve Kültürel Değişim

• Köyden kente göç hızlandı; gecekondulaşma ve kentleşme sorunları arttı.
• Eğitimde okullaşma arttı; üniversiteler yaygınlaştı ve öğrenci hareketleri güçlendi.
• TRT 1968'de televizyon yayınına başladı; 1990'larda özel radyo ve televizyonlar yaygınlaştı.
• DİSK 1967'de kuruldu; sendikal ve işçi hareketleri 1960'larda güçlendi.
• Yurt dışı işçi göçü, sosyal ve ekonomik ilişkileri çeşitlendirdi.