1960'lardan İtibaren Türkiye'de Gelişmeler: Siyaset, Dış Politika ve Ekonomi

Konu Özeti

1960'lardan günümüze Türkiye; askerî müdahaleler, anayasal değişiklikler ve ekonomik model değişiklikleriyle şekillenmiştir. Bu dönemde siyasi istikrarsızlık, dış politikadaki arayışlar ve ekonomik dönüşümler birbirini etkilemiştir. Olayları neden-sonuç ilişkisiyle kurmak, AYT sorularında doğru yorumu yapmanızı sağlar. Bu notta siyaset, dış politika ve ekonomi başlıklarını birlikte ele alacağız.

Temel Kavramlar

27 Mayıs 1960 Darbesi: Ordu içindeki bir grup (Milli Birlik Komitesi) yönetime el koydu. Başbakan Adnan Menderes, Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve bazı bakanlar Yassıada'da yargılandı. Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan idam edildi.

1961 Anayasası: Kuvvetler ayrılığı ilkesini belirginleştiren, özgürlükçü bir anayasadır. Cumhuriyet Senatosu, Anayasa Mahkemesi ve Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) bu anayasayla kuruldu.

• Nispi temsil: Partilerin oy oranına göre milletvekili dağılımıdır; koalisyon hükümetlerini kolaylaştırdı.
• Milli Güvenlik Kurulu (MGK): Ordunun siyasetteki danışmanlık rolünü kurumsallaştıran kuruldur.
• İthal ikameci sanayileşme: İthal edilen malların yurt içinde üretilmesini hedefleyen ekonomik modeldir.
• Beş Yıllık Kalkınma Planları: DPT eliyle hazırlanan ve planlı ekonomiyi yöneten programlardır; ilki 1963–1967 arasını kapsar.

12 Mart 1971 Muhtırası: Genelkurmay Başkanlığı muhtıra verdi. Demirel hükümeti istifa etti ve partiler üstü hükümetler kuruldu. Meclis kapatılmadı ve partiler kapatılmadı.

12 Eylül 1980 Müdahalesi: Milli Güvenlik Konseyi yönetime doğrudan el koydu. Meclis feshedildi, partiler kapatıldı ve siyasi faaliyetler yasaklandı. 1982 Anayasası halk oylamasıyla kabul edildi ve yürütme yetkileri güçlendirildi.

Dış politika ve Kıbrıs: 1964 Johnson Mektubu, Türkiye'nin ABD'ye bağımlı dış politikasını sorgulattı ve çok yönlü dış politika arayışını hızlandırdı. 1960'ta kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti'nde Türkiye, Yunanistan ve İngiltere garantör ülkeydi. 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sonrasında ABD, Türkiye'ye 1975–1978 arasında silah ambargosu uyguladı.

Avrupa Topluluğu ile ilişkiler: 1963 Ankara Anlaşması ortaklığın ilk adımıdır. 1987'de tam üyelik başvurusu yapıldı, 1995'te Gümrük Birliği kararı alındı (1996'da yürürlüğe girdi). 1999 Helsinki Zirvesi'nde adaylık statüsü verildi ve 2005'te müzakereler başladı.

• Planlı kalkınma döneminde (1960'lar) devlet, planlama yoluyla sanayileşmeyi yönlendirdi.
• İthal ikameci modelde yurt içi üretim korunuyor, dışa bağımlılık azaltılmaya çalışılıyordu.
• 1961'den sonra Almanya başta olmak üzere yurt dışına işçi göçü hız kazandı ve döviz girdisi sağlandı.
• 1970'lerde petrol krizi, döviz darboğazı ve enflasyon ekonomiyi sıkıştırdı.