II. Dünya Savaşı Sonrası Uluslararası İlişkiler ve Türk Dış Politikası

Konu Özeti

II. Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa'nın eski büyük güçleri zayıfladı ve dünya ABD ile SSCB önderliğinde iki kutba ayrıldı. Bu rekabet, doğrudan savaşa girilmeden yürüyen Soğuk Savaş'ı doğurdu. Türkiye, SSCB tehdidi karşısında Batı Bloku'na yöneldi ve NATO üyesi oldu. 1960'lardan sonra ise çok yönlü bir dış politika izleyerek Doğu, Üçüncü Dünya ve İslam ülkeleriyle de ilişki kurdu.

Temel Kavramlar

Soğuk Savaş: ABD liderliğindeki Batı Bloku ile SSCB liderliğindeki Doğu Bloku arasında yaşanan; silahlı çatışmaya dönüşmeyen ama ideolojik, siyasi, ekonomik ve askerî olarak süren rekabettir. Taraflar birbirini çevrelemek için ittifaklar kurdu.

• Batı Bloku: ABD önderliğinde, liberal-kapitalist ekonomi ve demokratik yönetimleri savunan ülkeler.
• Doğu Bloku: SSCB önderliğinde, komünist ideolojiye dayanan ve planlı ekonomi uygulayan ülkeler.
• Çevreleme politikası: Bir gücün rakibini ittifaklarla kuşatarak yayılmasını engelleme stratejisidir.

• Truman Doktrini (1947): ABD, komünizmin yayılmasını önlemek için Türkiye ve Yunanistan'a ekonomik ve askerî yardım yapacağını açıkladı.
• Marshall Planı (1947-48): ABD'nin Avrupa'nın ekonomik olarak toparlanması için yaptığı yardım programı; Türkiye de OEEC üyeliği ile yararlandı.
• Kominform ve Molotov Planı (1947), Comecon (1949), Varşova Paktı (1955): Doğu Bloku'nun siyasi, ekonomik ve askerî örgütlenmeleri.
• NATO (1949): Batı Bloku'nun askerî ittifakı. Türkiye 1952'de üye oldu.
• Berlin Bunalımı (1948-49), Berlin Duvarı (1961), Kore Savaşı (1950-53) ve Küba Füze Krizi (1962): Soğuk Savaş'ın başlıca gerilim noktaları.

Türkiye'nin konumu: II. Dünya Savaşı'nda aktif tarafsızlık politikası izleyen Türkiye, 23 Şubat 1945'te Almanya'ya, 2 Ağustos 1945'te Japonya'ya savaş ilan ederek BM'nin kurucu üyesi oldu. SSCB, 1925 Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması'nı yenilemeyeceğini bildirdi.

• SSCB, Kars ve Ardahan'ın devrini ve Boğazlarda üs verilmesini talep etti.
• Montreux Boğazlar Sözleşmesi'nde (1936) değişiklik istendi; Türkiye bu talepleri reddetti.
• Bu tehdit, Türkiye'nin Batı Bloku'na yönelmesinin temel nedenidir.

Kore Savaşı'na BM çağrısıyla asker gönderilmesi (1950), Türkiye'nin Batı'ya güvenilir müttefik olduğunu göstermiş ve NATO üyeliğini hızlandırmıştır.

• Kıbrıs: 1959 Zürih-Londra Antlaşmaları ile kurulan Cumhuriyet 1960'ta ilan edildi; Türkiye, İngiltere ve Yunanistan garantör oldu.
• 1963'ten itibaren Rum saldırıları ve iki toplum arasındaki çatışmalar başladı.
• 1964 Johnson Mektubu: ABD Başkanı Johnson, Türkiye'nin Kıbrıs'a müdahalesinde NATO silahlarının kullanılmasına karşı çıktı. Türkiye'de Batı'ya güven sarsıldı.
• 1974: Yunan cuntasının destekli darbesi üzerine Türkiye, garantörlük hakkına dayanarak Kıbrıs Barış Harekâtı'nı yaptı.
• 1975-78: ABD, Türkiye'ye silah ambargosu uyguladı; Türkiye de ABD üslerinin faaliyetlerini sınırlandırdı.
• 1983: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ilan edildi.