DNA ve Genetik Kod: Yapı ve Eşlenme

Konu Özeti

DNA, canlıların kalıtsal bilgisini taşıyan büyük bir moleküldür. Canlının özellikleri DNA'daki baz dizilişiyle belirlenir. Bu konuda nükleotit, gen, DNA ve kromozom arasındaki ilişkiyi, DNA'nın yapısını ve kendini nasıl eşlediğini öğreneceksin.

Temel Kavramlar

• Nükleotit: DNA'nın yapı taşıdır. Üç kısımdan oluşur: fosfat grubu, deoksiriboz şekeri ve organik baz.
• Gen: DNA üzerinde belirli bir kalıtsal özelliği belirleyen bilgi taşıyan bölgedir. Genler nükleotit dizilerinden oluşur.
• DNA: Çok sayıda nükleotidin birleşmesiyle oluşan çift sarmal bir moleküldür.
• Kromozom: DNA'nın histon adı verilen proteinlerle birlikte yoğun biçimde paketlenmiş hâlidir. Bir kromozom üzerinde çok sayıda gen bulunur.

Nükleotit → Gen → DNA → Kromozom (küçükten büyüğe)

DNA, birbirine sarılmış iki zincirden oluşan çift sarmal (burgulu merdiven) yapıdadır. Modelde yan kollar şeker ve fosfattan, basamaklar ise bazlardan oluşur.

• Yan kollar: Dönüşümlü dizilen fosfat ve deoksiriboz şekerlerinden oluşur.
• Basamaklar: Karşılıklı gelen organik bazlardır.
• Dört çeşit baz vardır: Adenin (A), Timin (T), Guanin (G) ve Sitozin (C).
• Tamamlayıcı baz eşleşmesi: A her zaman T ile, G her zaman C ile eşleşir.

A = T ve G = C (bir DNA molekülünde sayıca)

Canlının baz dizilişine genetik kod denir. Farklı canlıların DNA baz dizilimi farklıdır, bu yüzden DNA canlıya özgüdür.

DNA'nın Kendini Eşlemesi

Hücre bölünmeden önce DNA kendini eşler (replikasyon). Böylece oluşacak yeni hücrelere aynı kalıtsal bilgi aktarılır.

• Eşlenme başlarken enzimler DNA'nın çift zincirini bazlar arasındaki bağlardan açar.
• Açılan her zincir yeni zincir için kalıp görevi görür.
• Çekirdekte serbest bulunan nükleotitler, A-T ve G-C kuralına göre kalıp zincirin karşısına dizilir.
• Sonuçta birbirinin aynısı iki DNA molekülü oluşur. Her yeni DNA'da bir eski ve bir yeni zincir bulunur.