Cümle Türleri (LGS ve TYT İçin Not)

Konu Özeti

Cümleler anlamlarına, yüklemlerinin türüne ve yerine, yapılarına göre sınıflandırılır. LGS'de genellikle verilen bir cümlenin hangi ölçüte göre hangi türde olduğu sorulur. TYT Türkçe'de de aynı ölçütler cümlenin anlamını ve yapısını çözümlemek için kullanılır. Bu notta her ölçütü tek tek ele alacak, sonunda bir cümleyi dört ölçütle çözümlemeyi öğreneceksin.

Temel Kavramlar

Bir cümleyi sınıflandırmak için dört ölçüte bakılır: anlam, yüklemin türü, yüklemin yeri ve cümlenin yapısı.

• Fiil cümlesi: Yüklemi fiil (eylem) olan cümledir. Örnek: Çocuklar bahçede oynadı.
• İsim cümlesi: Yüklemi isim, sıfat, zamir veya ek-fiil almış bir sözcük olan cümledir. Örnek: Hava bugün çok soğuk.
• Ek-fiil (idi, imiş, ise, -dır) ile çekimlenmiş sözcük yüklemse cümle isim cümlesidir. Örnek: Kitap masanın üstündeydi.
• Dikkat: Fiilden türemiş bir sözcük isim gibi kullanılmışsa cümle isim cümlesidir. Örnek: Amacı çalışmaktır.

Yüklemi bulmak için cümlenin yargısını bildiren sözcüğü ara. Yüklem çoğunlukla cümle sonundadır; devrik cümlede ise başta ya da ortada olabilir.

Yüklemin yerine göre: Kurallı (düz) cümlede yüklem cümlenin sonunda bulunur. Devrik cümlede ise yüklem sonda değildir.

• Kurallı: Öğretmen sınıfa girdi.
• Devrik: Girdi öğretmen sınıfa.
• Devriklik, öznenin ya da tümleçlerin yüklemden sonra gelmesiyle oluşur.

Anlamına göre:

• Olumlu: Yargı gerçekleşir. Örnek: Ödevimi bitirdim.
• Olumsuz: Yargı gerçekleşmez; -ma/-me, değil, yok gibi öğeler kullanılır. Örnek: Ödevimi bitirmedim.
• Soru: Soru eki ya da soru sözcüğüyle sorulur. Örnek: Ödevini bitirdin mi?
• Ünlem: Duygu bildirir. Örnek: Ne güzel bir manzara!
• Emir: Bir işin yapılması istenir. Örnek: Kapıyı kapat.
• İstek: Bir şeyin yapılması dilenir. Örnek: Keşke yarın tatil olsa.

Yapısına göre:

• Basit cümle: Tek yargı içerir, yan cümle yoktur. Örnek: Kedi pencereden baktı.
• Birleşik cümle: Yüklem dışında fiilimsi ya da ki'li yan yargı taşır. Örnek: Okuduğum kitap çok güzeldi.
• Sıralı cümle: Bağımsız yargılar virgül ya da noktalı virgülle sıralanır. Örnek: Geldi, oturdu, çayını içti.
• Bağlı cümle: Bağımsız yargılar bağlaçla (ve, ama, fakat, çünkü vb.) bağlanır. Örnek: Yağmur yağdı ama hava soğumadı.

Ayırt etme: Cümlede kaç yargı var? Tek yargı ve fiilimsi yoksa basit; tek yargı ama fiilimsi veya yan cümle varsa birleşik; birden çok bağımsız yargı varsa sıralı ya da bağlıdır.

Cümle türü = anlam + yüklem türü + yüklem yeri + yapı