Fiilde Çatı (LGS ve TYT Türkçe)

Konu Özeti

Fiilde çatı, fiilin özne ve nesneyle ilişkisine göre aldığı biçimi anlatır. Çatı, eylemi kimin yaptığını, eylemden kimin etkilendiğini ve eylemin nasıl gerçekleştiğini gösterir. Böylece cümlenin anlamı değişir. Çatı, fiil köküne getirilen eklerle ve fiilin nesne alıp almamasıyla belirlenir.

Temel Kavramlar

Fiiller önce nesne alıp almamalarına göre ayrılır. Sonra özneye göre etken, edilgen, dönüşlü ve işteş çatılı olabilirler. Ayrıca ettirgen çatı da vardır.

• Geçişli fiil: Nesne alabilen fiildir. Ne? ya da Kimi? sorusuna cevap verir. Örnek: Ali kitabı okudu. (Ali ne okudu? kitabı)
• Geçişsiz fiil: Nesne almayan fiildir. Örnek: Çocuk erkenden uyudu.
• Oldurgan fiil: Geçişsiz fiile -t, -ır, -dır gibi eklerle geçişli yapılan fiildir. Örnek: uyu-t-tu, pişir-di, gez-dir-di.
• Geçişli fiil de bu eklerle ettirgen olabilir: yaz-dır-dı.

Ayırt etme ipucu: Fiile 'Neyi? Kimi?' sorusunu sor. Cevap varsa fiil geçişli, yoksa geçişsizdir. Örnek: 'Gökyüzünü seyretti.' geçişli; 'Dün gece geç yattı.' geçişsizdir.

Öznesine Göre Çatılar

• Edilgen fiilin öznesi gerçek özne değildir; işten etkilenen varlıktır.
• Dönüşlü ve edilgen ekler benzer görünür (-n). Dönüşlüde iş özne tarafından kendi kendine yapılır; edilgende iş başka biri tarafından yapılmıştır.
• İşteş fiil ortak ya da karşılıklı eylem bildirir. Genellikle birden fazla özne gerektirir: Onlar öpüştü.
• Her -ış eki işteş yapmaz: 'Eve geliş' bir addır, fiil değildir.

Çatılı fiil = kök + çatı eki + zaman eki + kişi eki (sula-n-dı)

Dikkat: 'Çocuk yıkandı' cümlesi edilgen sanılabilir. Çocuk kendini yıkamışsa dönüşlü, birisi onu yıkamışsa edilgendir. Anlama bakmak gerekir.