Afetlerin Oluşum Nedenleri ve Özellikleri

Konu Özeti

Afetler, doğal ya da insan kaynaklı olayların insanlar ve yerleşmeler üzerinde can ve mal kaybına yol açmasıyla ortaya çıkar. Aynı olay bir bölgede afet olurken ıssız bir alanda afet olmayabilir. Bu konuda afetlerin türlerini, oluşum nedenlerini ve genel özelliklerini öğreneceksin. Ayrıca Türkiye'deki başlıca afet türlerinin coğrafi nedenlerini inceleyeceksin.

Afet Nedir?

Afet; insanların yaşamını olumsuz etkileyen, can ve mal kaybına yol açan, toplumun baş etme gücünü aşan doğa veya insan kaynaklı olaylardır. Doğal bir olayın afete dönüşmesi için olayın insanlar ve yerleşmeler üzerinde zarar doğurması gerekir. Örneğin ıssız bir bölgedeki deprem afet sayılmaz, doğa olayıdır.

Afetlerin Genel Özellikleri

• Çoğu zaman ani gelişir ve önceden tam olarak kestirilemez (deprem gibi).
• Can kaybı, yaralanma, ekonomik kayıp ve çevresel zarar doğurur.
• Etki alanı ve şiddeti olayın türüne göre değişir.
• Doğal etkenlerin yanında insan faaliyetleri (yanlış arazi kullanımı, kaçak yapılaşma) zararı artırabilir.
• Önceden alınan önlemler (planlama, yapı denetimi, eğitim) zararı azaltır.

Temel Kavramlar

Afet = Olay + Yerleşime etki + Can/mal kaybı + Toplumun başa çıkamaması

Olay tek başına afet değildir; insan ve yapılar üzerinde zarar oluşturduğunda afete dönüşür. Bu dönüşüm aşağıdaki adımlarla gerçekleşir.

Afetlerin Sınıflandırılması

Deprem

• Nedeni: Yer kabuğunu oluşturan levhaların hareketi sonucu fay hatları boyunca biriken enerjinin aniden boşalmasıdır.
• Odak (iç merkez): Enerjinin açığa çıktığı yerin içindeki nokta. Dış merkez (episantr): Odağın yeryüzündeki dik izdüşümüdür; hasar genellikle burada en fazladır.
• Şiddet (etki) ve büyüklük (enerji) farklı kavramlardır. Büyüklük Richter ölçeği ile ölçülür; şiddet hasara göre belirlenir.
• Türkiye; Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu (Ege) fay sistemleri nedeniyle deprem kuşağındadır. Alp-Himalaya deprem kuşağı üzerinde yer alır.
• Zemin yapısı (gevşek alüvyal zemin) ve yapı kalitesi hasarı artırır.

Volkanizma

Yer kabuğundaki çatlaklardan magmanın lav, gaz ve kül şeklinde yeryüzüne çıkmasıdır. Levha sınırlarında ve sıcak nokta bölgelerinde görülür. Türkiye'de Erciyes, Hasan ve Ağrı gibi sönmüş ya da uyuyan volkanik dağlar bulunur.

Heyelan ve Çığ

• Heyelan: Eğimli arazide toprak ve kaya kütlesinin yer çekimi etkisiyle kayması. Nedenleri: yüksek eğim, bitki örtüsünün azlığı, aşırı yağış, killi ve geçirimsiz zemin, yol ve yapı için yamaçların kesilmesi. Karadeniz'de sık görülür.
• Çığ: Yüksek ve eğimli yamaçlarda kar kütlesinin kayması. Nedenleri: yoğun kar birikimi, ani sıcaklık artışı, eğim. Doğu Anadolu ve Toroslar gibi yüksek alanlarda görülür.

Sel, Taşkın, Kuraklık ve Diğerleri

• Sel: Kısa sürede şiddetli yağış sonucu akışın aniden artmasıdır. Bitki örtüsünün tahrip olması, eğim ve dere yataklarına yapılaşma etkiyi artırır. Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında sık görülür.
• Taşkın: Akarsuyun yatağından taşarak çevreye yayılması. Genellikle ilkbaharda kar erimesi ve yağışla ilişkilidir.
• Kuraklık: Uzun süre yağışın normalin altında kalmasıdır; yavaş gelişir, tarım ve su kaynaklarını etkiler.
• Orman yangınları: Yaz kuraklığı, yüksek sıcaklık ve rüzgâr ile insan ihmali nedeniyle artar; Akdeniz ve Ege'de yaygındır.
• Ağaçlandırma ve arazi planlaması çığ, heyelan ve sel gibi olaylarda etkiyi azaltır.