Karstlaşma ve Kayaçların Yeryüzü Şekillerine Etkisi

Konu Özeti

Yeryüzü şekilleri, iç ve dış kuvvetlerin kayaçlar üzerinde yaptığı etkilerle oluşur. Kayaçların sertliği, geçirimliliği, çözünürlüğü ve çatlak yapısı, dış kuvvetlerin (akarsu, rüzgâr, buzul, dalga, yağış) aşındırma biçimini belirler. Bu notta magmatik, tortul ve başkalaşım kayaçlarının özellikleri ile oluşan şekiller arasındaki ilişki incelenir. Özellikle kireçtaşında oluşan karstik şekiller üzerinde durulur.

Temel Kavramlar

Kayaçlar oluşum biçimlerine göre üçe ayrılır. Bu ayrım, kayacın hangi dış kuvvetlere karşı nasıl davranacağını anlamak için temel bilgidir.

• Magmatik kayaçlar genellikle serttir; derinde soğuyan granit iri taneli ve dayanıklıdır.
• Tortul kayaçlar tabakalıdır; kil ve marn kolay aşınır, kireçtaşı ve jips ise çözünür.
• Başkalaşım kayaçları, ana kayaca göre genellikle daha serttir ve sıkıdır.
• Kolay çözünen kayaçlar (kireçtaşı, jips, kayatuzu) kimyasal çözünmeye uğrar.
• Sert ve çatlaksız kayaçlar aşınmaya dirençlidir ve yüksek, engebeli yüzeyler oluşturur.
• Geçirimsiz kayaçlar (kil, marn) yüzey akışını artırır ve oyuntu erozyonuna uygundur.

Kireçtaşı karbondioksitli suda çözünür. Yağmur suyu havadan karbondioksit alarak zayıf bir asit (karbonik asit) oluşturur. Bu su kireçtaşının çatlaklarından sızarak kayacı eritir ve karstik şekiller oluşturur.

Karstik Şekiller

• Lapya: Yüzeyde keskin, oluklu kayalıklar.
• Dolin: Yüzeyde çanak biçimli çökünt çukurları.
• Uvala: Birkaç dolinin birleşmesiyle oluşan geniş çukur.
• Polye: Karstik alanda taban düz, geniş çökünt ovası.
• Mağara: Yeraltı suyunun çözmesiyle oluşan boşluk.
• Sarkıt, dikit ve sütun: Mağarada damlayan kireçli suyun biriktirmesiyle oluşur.
• Düden: Suyun yeraltına indiği ağız.