İç ve Dış Kuvvetler: Yer Şekillerinin Oluşumu

Konu Özeti

Yeryüzü şekilleri, yer kabuğunu şekillendiren iç ve dış kuvvetlerin birlikte çalışmasıyla oluşur. İç kuvvetler enerjisini yerin içinden alır ve yeryüzünü engebelendirir. Dış kuvvetler ise enerjisini Güneş'ten alır ve yeryüzünü aşındırarak düzleştirmeye çalışır. Bu iki kuvveti ayırt etmek TYT'de sık sorulan bir beceridir.

Temel Kavramlar

İç kuvvetler (endojen): Enerjisini yerin içinden alır ve yeni yer şekilleri oluşturur. Başlıca süreçler şunlardır:

• Orojenez (dağ oluşumu): Kıvrılma ve kırılma ile dağlar oluşur. Kıvrım dağları: Toroslar, Alpler, Himalayalar. Kırıklı (blok) dağlar: Kazdağı gibi horstlar.
• Epirojenez (kıta oluşumu): Karaların yavaş yükselmesi veya alçalmasıdır. Geniş alanlarda platolar ve kıyı değişimleri oluşur.
• Volkanizma: Magmanın yer kabuğuna sokulması ya da yüzeye çıkmasıdır. Volkan dağları (Erciyes, Hasan Dağı, Ağrı), lav platoları, kalderalar ve krater gölleri oluşur (Nemrut Krater Gölü).
• Deprem: Kırık hatları (fay) boyunca ani enerji boşalmasıdır. Fay basamakları ve çöküntü ovaları oluşabilir.
• Kırılma sonucu: Horst (yükselmiş blok) ve graben (çökmüş blok) oluşur. Gediz ve Büyük Menderes grabenleri örnektir.

Dış kuvvetler (ekzojen): Enerjisini Güneş'ten alır ve atmosfer ile hidrosfer aracılığıyla çalışır. Akarsu, rüzgâr, buzul, dalga, yer altı suyu, sıcaklık farkları ve yer çekimi başlıca etkenlerdir.

• Çözünme: Suyun kalker gibi kayaçları eritmesidir. Karstik şekiller oluşur: lapya, dolin, uvala, polye, mağara, sarkıt, dikit.
• Fiziksel ayrışma: Gece-gündüz sıcaklık farkı ve donma kayaçları çatlatıp parçalar. Kurak ve soğuk bölgelerde belirgindir.
• Kütle hareketleri: Heyelan, toprak kayması, çığ, akma ve düşme. Eğim ve yağış arttıkça risk büyür.
• Akarsular: Yukarı çığır aşındırır, aşağı çığır biriktirir. Vadi, kanyon, menderes, taraça, delta ve alüvyal koni oluşur.
• Rüzgâr: Kurak alanlarda etkilidir. Aşındırma: mantar kaya, yardang. Biriktirme: kumul, barkan, lös.
• Buzullar: Sirk, U vadisi, moren ve fiyord oluşturur. Yüksek dağlarda ve kutuplarda etkilidir.
• Dalgalar: Falez, kıyı oyuntuları, tombolo, kumsal ve lagün oluşturur.