kleveroTYT Coğrafya
Türkiye'de İç ve Dış Kuvvetler ile Ana Yer Şekilleri Notu
Klevi Sosyal Bilgiler Odası · Klevero ekibi · yapay zekâ destekli · Güncellendi:
Kazanımlar
10.1.5Türkiye’deki yer şekillerinin oluşum sürecine iç kuvvetlerin etkisini açıklar.10.1.7Türkiye’deki yer şekillerinin oluşum sürecine dış kuvvetlerin etkisini açıklar.10.1.8Türkiye’deki ana yer şekillerini temel özellikleri ve dağılışları açısından değerlendirir.
Konu Özeti
Yeryüzü şekilleri, yerkabuğunu şekillendiren iç ve dış kuvvetlerin birlikte çalışmasıyla oluşur. İç kuvvetler yer şekillerini yükseltir, çöktürür ve kırar; dış kuvvetler ise bu şekilleri aşındırıp taşıyarak biriktirir. Türkiye, Alp-Himalaya kıvrım kuşağı ile fay hatları üzerinde bulunduğu için bu süreçlerin çeşitli örneklerini barındırır. Bu notta iç kuvvetler, dış kuvvetler ve Türkiye'nin ana yer şekilleri birlikte ele alınır.
Temel Kavramlar
İç kuvvetler yerkabuğunun altındaki enerjiyle etkilidir. Başlıca iç kuvvetler orojenez, epirojenez, volkanizma ve depremdir.
- Orojenez (dağ oluşumu): Kıvrılma ve kırılma ile oluşur. Kıvrılma kıvrım dağlarını, kırılma horst ve graben yapılarını meydana getirir.
- Epirojenez (kara oluşumu): Karaların yavaş yükselmesi ya da alçalmasıdır. Geniş alanlarda yükselme ve çökmelere yol açar.
- Volkanizma: Magmanın yeryüzüne çıkmasıdır. Volkan konileri, lav platoları ve kalderalar oluşur. Örnekler: Erciyes, Hasan Dağı, Ağrı, Nemrut, Süphan.
- Deprem: Kırık hatları boyunca birikmiş enerjinin boşalmasıdır. Türkiye'nin başlıca fay hatları Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu fay sistemleridir.
Türkiye, Alp-Himalaya kıvrım kuşağı üzerinde yer aldığı için genç kıvrım dağları yaygındır: Toroslar, Kuzey Anadolu Dağları ve Doğu Anadolu Dağları gibi. Batı Anadolu'da kırılma sonucu horst ve graben yapıları oluşmuştur. Aşağıdaki şemada bu yapı gösterilmiştir.
Temel Kavramlar (devam)
Dış kuvvetler yeryüzünü aşındırıp taşıyarak biriktirir. Başlıca dış kuvvetler akarsular, buzullar, rüzgârlar, dalgalar, karstlaşma ve çözülmedir. Aşağıdaki tablo her dış kuvvetin aşındırma ve biriktirme şekillerini ve Türkiye örneklerini özetler.
| Dış kuvvet | Aşındırma şekilleri | Biriktirme şekilleri ve Türkiye örneği |
|---|---|---|
| Akarsu | Vadi, kanyon, menderes; Ihlara Vadisi, Göksu Vadisi | Delta, aluvyal koni, taşkın ovası; Çukurova, Bafra, Çarşamba, Büyük Menderes deltası |
| Buzul | U vadisi, sirk, buzul gölü; Kaçkar, Erciyes, Uludağ, Süphan, Cilo | Moren (buzulun taşıdığı malzemeyi bırakır) |
| Rüzgâr | Aşındırma ve oyma şekilleri; Kapadokya peribacaları | Kum tepeleri (kumul); kıyı ve kurak alanlar |
| Dalga | Falez, girinti ve çıkıntılar; Karadeniz ve Ege kıyıları | Kıyı oku, tombolo, lagün; Karadeniz kıyıları |
| Karstlaşma | Lapya, düden, dolin, uvala, polye; Toroslar, Antalya, Mersin | Sarkıt, dikit, sütun; Damlataş ve Altınbeşik Mağarası |
- Karstlaşma, kireçtaşı gibi kalkerli arazide ve yağışlı, nemli iklimde çözünme yoluyla gelişir. Toroslar ve İç Anadolu'nun güneyinde yaygındır.
- Kapadokya'daki peribacaları, volkanik tüf ve aglomera tabakalarının akarsu ve rüzgâr aşındırmasıyla biçimlenmiştir.
- Türkiye'de buzullar bugün yalnızca yüksek dağlarda (Ağrı, Cilo, Süphan, Kaçkar) bulunur; geçmişte daha geniş alana yayılmıştı.
Hatırlatma: Graben çöken, horst yükselen bloktur. Volkanik dağlar kıvrım dağı değildir; magmanın birikmesiyle oluşur.
Notun devamı (Klevero uygulamasında)
- Adım Adım Örnekler
- Sık Yapılan Hatalar
- Mini Özet Tablo
- Kontrol Soruları