Yeryüzünün Su Varlığı: Su Varlıklarının Sınıflandırılması ve Tuzluluk

Konu Özeti

Yeryüzünün yaklaşık %71'i sularla kaplıdır, ancak suyun büyük bölümü tuzludur. Su varlıkları bulundukları yere, tuzluluk durumuna ve hareket özelliklerine göre sınıflandırılır. Bu konuda okyanus, deniz, göl, akarsu, yer altı suyu ve buzulların özelliklerini karşılaştırmayı öğreneceksin. TYT'de bu bilgiler genellikle tablo, grafik ve harita yorumu soruları üzerinden sorulur.

Temel Kavramlar

• Toplam suyun yaklaşık %97'si tuzlu sudur (okyanus, deniz, tuzlu göller).
• Tatlı su yaklaşık %3'tür; bunun büyük kısmı buzullarda (kutuplar, yüksek dağlar) bulunur.
• Yer altı suyu, göller, akarsular ve atmosferdeki su buharı tatlı suyun küçük bir bölümünü oluşturur.
• Kullanılabilir tatlı su oranı çok düşüktür; bu yüzden su kaynaklarının korunması önemlidir.

Okyanuslar ve Denizler

• Okyanuslar dünyanın en büyük su kütleleridir. Büyükten küçüğe: Büyük (Pasifik), Atlas, Hint ve Kuzey Buz (Arktik) Okyanusu.
• Denizler, okyanusların kara içlerine sokulmuş kısımları veya kara ile çevrili su kütleleridir.
• Açık denizler okyanuslarla geniş bağlantılıdır (ör. Akdeniz). Kapalı denizlerin okyanusla bağlantısı boğazlarla sınırlıdır (ör. Karadeniz).
• Tamamen kara ile çevrili ve okyanusla bağlantısı olmayan su kütlelerine iç deniz denir (ör. Hazar Denizi).
• Boğazlar iki denizi birbirine bağlar (İstanbul, Çanakkale). Körfezler karanın içine sokulmuş deniz parçalarıdır.

Tuzluluk

• Okyanus ve denizlerin ortalama tuzluluğu yaklaşık binde 35'tir (‰35).
• Tuzluluk; sıcaklık ve buharlaşma arttıkça yükselir, yağış ve tatlı su girişi arttıkça düşer.
• Buharlaşmanın fazla, akarsu girdisinin az olduğu yerlerde tuzluluk yüksektir (ör. Kızıldeniz).
• Soğuk ve çok tatlı su alan denizlerde tuzluluk düşüktür (ör. Baltık Denizi, Karadeniz'in yüzey suları).
• Tuzluluk arttıkça suyun yoğunluğu artar ve donma noktası düşer.

Tuzluluk (‰) = (tuz kütlesi ÷ toplam örnek kütlesi) × 1000

Karasal Sular: Göller, Akarsular, Yer Altı Suları, Buzullar

Göller oluşumlarına göre sınıflandırılır:

• Akarsular beslenme kaynağına göre yağmur, kar, buzul ya da karışık rejimli olabilir; düzenli akışlı akarsular bol yağışlı bölgelerde bulunur.
• Yer altı suları: yağışın yer altına sızmasıyla oluşur; geçirimsiz tabaka üzerindeki geçirimli tabakada birikir. Kaynak, kuyu ve artezyen bu sulardan beslenir.
• Buzullar: kıta buzulları (Antarktika, Grönland) ve vadi buzulları (yüksek dağlar) olarak ayrılır; tatlı su deposudur.
• Göller tuzluluk açısından tatlı veya tuzlu olabilir; çıkışı olmayan kapalı havzalarda genellikle tuzlu göller oluşur.

Hatırlatma: Sınıflandırma soruları genellikle ölçütü sorar. Oluşum → göl türü; tuzluluk → tatlı/tuzlu; bulunduğu yer → okyanus, deniz, karasal su. Önce ölçütü belirle, sonra örneği eşleştir.