Dünya'nın Şekli ve Hareketlerinin Etkileri

Konu Özeti

Dünya kutuplardan basık, ekvatordan şişkin bir geoit şeklindedir. Kolay anlatım için küre kabul edilir. Dünya'nın iki temel hareketi vardır: kendi ekseni etrafında dönme ve Güneş çevresinde dolanma. Dönme gece-gündüzü ve yerel saat farklarını, dolanma ise mevsimleri oluşturur. Bu konu TYT'de saat farkı ve mevsim sorularıyla karşınıza çıkabilir.

Temel Kavramlar

Dünya'nın küresel şeklinin kanıtları, gözlemlerle açıklanabilir. Bu kanıtlar, Dünya'nın yuvarlak olduğunu gösterir.

• Ekvator çevresi (yaklaşık 40 075 km), kutuplardan geçen meridyen çevresinden (yaklaşık 40 008 km) biraz daha uzundur.
• Ufuk çizgisinin genişlemesi ve gemilerin ufukta önce yelkenlerinin kaybolması küresel şeklin kanıtıdır.
• Ay tutulmasındaki dairesel gölge, Dünya'nın küresel olduğunu gösterir.
• Gece-gündüz sınırı (aydınlanma çemberi) küre şekli nedeniyle oluşur.

Boylam farkı × 4 dakika = yerel saat farkı

Günlük Hareket (Dönme)

• Dünya batıdan doğuya doğru, kendi ekseni etrafında yaklaşık 23 saat 56 dakikada bir tam tur atar.
• Gece ile gündüzün oluşması ve birbirini izlemesi dönmenin sonucudur.
• Doğudaki yerlerde Güneş daha önce doğar, saat ileridir.
• 1 tam dönüş 360° olduğundan 1 saatte 15°, 1 derecede 4 dakika dönülür.
• Rüzgârlar ve akıntılar Kuzey Yarım Küre'de sağa, Güneş Yarım Küre'de sola sapar (Coriolis etkisi). Ekvatorda sapma yoktur.
• Dönme hızı: açısal hız her yerde aynıdır (15°/saat). Çizgisel hız ekvatorda en fazla, kutuplarda sıfırdır.

Yıllık Hareket (Dolanma)

• Dünya, Güneş çevresinde elips şeklindeki yörüngesinde batıdan doğuya yaklaşık 365 gün 6 saatte bir tur atar.
• Dünya ekseni yörünge düzlemine dik değildir; yaklaşık 23° 27′ eğiktir. Eksen yönünü dolanma sırasında korur.
• Mevsimler, gece-gündüz sürelerinin değişmesi ve Güneş ışınlarının geliş açısının değişmesi eksen eğikliğinin sonucudur.
• Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu konum (günberi) yaklaşık 3 Ocak, en uzak olduğu konum (günöte) yaklaşık 4 Temmuz'dur. Mevsimlerin nedeni uzaklık değil, eksen eğikliğidir.
• Yörüngenin elips olması nedeniyle Dünya'nın çizgisel hızı günberide fazla, günöte azdır.