Atmosfer ve İklim Elemanları: Genel Özellikler

Konu Özeti

Atmosfer, Dünya'yı saran gaz tabakasıdır ve yaşamın devamı için gereklidir. Hava olaylarının neredeyse tamamı atmosferin en alt katmanı olan troposferde gerçekleşir. Hava durumu kısa süreli, iklim ise uzun yıllara dayanan ortalamadır. Bu konuda sıcaklık, basınç, rüzgar, nem ve yağış gibi iklim elemanlarını ve bunların birbirleriyle ilişkisini öğreneceksin.

Temel Kavramlar

Atmosferin bileşimi yaklaşık olarak %78 azot ve %21 oksijenden oluşur. Geri kalan kısmı argon, karbondioksit, su buharı ve diğer gazlar oluşturur. Aşağıdaki grafik bu oranları göstermektedir.

Atmosferin Katmanları (9.1.9)

Yerden yukarı doğru sırasıyla troposfer, stratosfer, mezosfer, termosfer ve ekzosfer bulunur. Her katmanın sıcaklık değişimi ve özellikleri farklıdır.

• Hava olayları (yağış, bulutlanma, rüzgar, sis) troposferde oluşur; çünkü su buharı ve dikey hava hareketleri bu katmandadır.
• Troposferin üst sınırı olan tropopoz, hava olaylarının sınırıdır.
• Ozon tabakasının incelmesi canlılar için morötesi ışın riskini artırır.

Hava Durumu ve İklim (9.1.10)

• Hava durumu; tarım, ulaşım, uçuş ve günlük giyim gibi kısa süreli planları etkiler.
• İklim; bitki örtüsü, toprak tipi, tarım ürünleri, yerleşme ve konut tipi gibi uzun süreli özellikleri etkiler.
• Kısa süreli bir soğuk hava dalgası iklimin değiştiği anlamına gelmez; bu bir hava durumu olayıdır.

İklim Elemanları: Oluşumu ve Dağılışı (9.1.11)

İklim elemanları sıcaklık, basınç, rüzgar, nem ve yağıştır. Bu elemanlar birbirini etkileyerek hava olaylarını ve iklim tipini belirler.

Sıcaklık

• Güneş ışınlarının geliş açısı arttıkça sıcaklık artar; bu yüzden sıcaklık ekvatordan kutuplara doğru azalır.
• Yükseldikçe sıcaklık azalır (yaklaşık her 200 m'de 1°C).
• Denizler karalara göre geç ısınır, geç soğur; kıyılarda sıcaklık farkı azdır.
• Bakı, okyanus akıntıları ve bitki örtüsü de sıcaklığı etkiler.
• Eş sıcaklık eğrileri aynı sıcaklığa sahip yerleri birleştirir.

Yükselti farkı 200 m → sıcaklık farkı ≈ 1°C

Basınç ve Rüzgar

• Basınç, havanın birim yüzeye yaptığı ağırlıktır; birimi milibar (mb) veya hPa'dır. Deniz seviyesinde normal basınç 1013 mb'dir.
• Yükseldikçe basınç azalır.
• Sıcaklık arttıkça hava genleşir, basınç düşer (alçak basınç). Sıcaklık azaldıkça basınç artar (yüksek basınç).
• Rüzgar, yüksek basınçtan alçak basınca doğru eser. Basınç farkı arttıkça rüzgarın hızı artar.
• Eş basınç eğrileri (izobar) birbirine yaklaştıkça rüzgar şiddetlenir.

Nem ve Yağış

• Nem, havadaki su buharı miktarıdır. Sıcaklık arttıkça havanın alabileceği nem miktarı artar.
• Bağıl nem, havanın o sıcaklıkta tutabileceği en fazla neme oranıdır. Doygunluğa ulaşan hava yoğunlaşır.
• Yağış türleri: konveksiyonel (ısınıp yükselme), orografik (yamaç) ve cephesel yağışlardır.
• Yağış en çok ekvator çevresinde ve denize bakan yamaçlarda, en az çöl kuşağında ve iç kesimlerde görülür.
• Yağış biçimleri: yağmur, kar, dolu, çiğ, kırağıdır.