Dünyada ve Türkiye'de İklim Tipleri

Konu Özeti

İklim tipleri; sıcaklık, yağış miktarı, yağışın mevsimlere dağılışı ve bitki örtüsüne göre ayrılır. Sıcaklığı enlem, yükselti, denizellik ve okyanus akıntıları; yağışı hava kütleleri, yer şekilleri ve denize uzaklık belirler. Bu konuda hem dünya iklimlerini hem de Türkiye'deki iklim tiplerini tanımanız beklenir. Sınavda genellikle verilen sıcaklık ve yağış bilgisinden iklimi bulmanız veya iklimin özelliğinden yer ve bitki örtüsü çıkarmanız istenir.

Temel Kavramlar

İklimi tanımlarken üç temel ölçüte bakarız: sıcaklık, yağış miktarı ve yağışın mevsimlere dağılışı. Bitki örtüsü bu üç ölçütün birleşik sonucudur. Bu yüzden iklim sorularında bitki örtüsü de ipucu olarak kullanılır.

• Sıcaklığı etkileyenler: enlem, yükselti, denizellik ve okyanus akıntıları.
• Yağışı etkileyenler: hava kütleleri, yer şekilleri ve denize uzaklık.
• Yağış rejimi: yağışın hangi mevsimlerde yoğunlaştığı (yaz kurak mı, kış kurak mı, her mevsim yağışlı mı).

Sıcak İklimler (Tropikal Kuşak)

• Ekvatoral iklim: Her mevsim sıcak ve bol yağışlıdır; yıllık sıcaklık farkı çok azdır. Bitki örtüsü yağmur ormanlarıdır (Amazon, Kongo havzaları).
• Savan iklimi: Yazlar sıcak ve yağışlı, kışlar kuraktır. Bitki örtüsü uzun boylu otlar ve dağınık ağaçlardır (Afrika, Güney Amerika).
• Muson iklimi: Yağış rejimi mevsimlik rüzgârlara bağlıdır; yazın denizden karaya esen rüzgârlarla bol yağış alır. Güney, Güneydoğu ve Doğu Asya'da görülür. Bitki örtüsü muson ormanlarıdır; çeltik tarımı yaygındır.
• Çöl iklimi: Yağış çok azdır, gece-gündüz sıcaklık farkı fazladır. Bitki örtüsü çöl bitkileri veya çıplak zemindir (Sahra, Arap Yarımadası).

Ilıman İklimler

• Akdeniz iklimi: Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır. Bitki örtüsü makidir. Akdeniz çevresi, Kaliforniya, Güney Şili, Güney Afrika ve Güney Avustralya'da görülür.
• Okyanusal (Batı Avrupa) iklimi: Orta kuşakta kıtaların batı kıyılarında görülür. Her mevsim yağışlıdır; yazlar serin, kışlar ılıktır; yıllık sıcaklık farkı azdır. Bitki örtüsü geniş yapraklı yaprak döken ormanlardır.
• Karasal iklim: Denizden uzak iç kesimlerde görülür. Yazlar sıcak, kışlar soğuktur; yıllık sıcaklık farkı fazladır. Yağış azdır ve genellikle ilkbahar ya da yaz başında yoğunlaşır. Bitki örtüsü bozkırdır (step).

Soğuk İklimler

• Karasal soğuk iklim (Tayga): Kuzey Yarım Küre'nin yüksek enlemlerinde görülür. Kışlar uzun ve çok soğuktur. Bitki örtüsü iğne yapraklı ormanlardır (Kanada, Sibirya).
• Kutup iklimi: Sıcaklık her mevsim düşüktür, yıl boyu kar ve buz hâkimdir. Bitki örtüsü yoktur ya da tundradır (yosun, liken).
• Yüksek dağ iklimi: Yükseldikçe sıcaklık düşer. Bitki örtüsü yüksekliğe göre katlar hâlinde değişir.

Dünya İklim Tipleri Karşılaştırma Tablosu

Türkiye'de İklim Tipleri

Türkiye ılıman kuşakta yer alır. Üç tarafının denizlerle çevrili olması, dağların kıyıya paralel uzanması ve yükselti farkları nedeniyle farklı iklim tipleri görülür. Başlıca üç iklim tipi vardır: Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklim. Marmara ise bu iklimler arasında geçiş özelliği taşır.

• Akdeniz iklimi: Akdeniz ve Ege kıyılarında, Marmara'nın güneyinde görülür. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır. Bitki örtüsü makidir; zeytin, narenciye ve incir yetişir.
• Karadeniz iklimi: Karadeniz kıyı kuşağında görülür. Her mevsim yağışlıdır; en çok yağış genellikle sonbaharda düşer. Yazlar çok sıcak olmaz, kışlar ılıktır. Bitki örtüsü geniş yapraklı ve karışık ormanlardır; çay ve fındık yetişir. Dağlar kıyıya paralel uzandığı için nemli hava yamaçlara çarpıp yağış bırakır.
• Karasal iklim: İç kesimlerde, denizin etkisinden uzak bölgelerde görülür. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve karlıdır; sıcaklık farkı fazladır. Bitki örtüsü bozkırdır. Doğu Anadolu'da kışlar daha sert, yağışlar daha fazladır; İç Anadolu'da ise yağış azdır, en kurak yer Konya Ovası çevresidir.

• Marmara'da Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklim arasında geçiş özelliği görülür.
• Güneydoğu Anadolu'da yazlar çok sıcak ve kurak, kışlar daha ılıktır.
• Türkiye'de yağış genel olarak kıyılardan iç kesimlere doğru azalır.