Ses Olayları: TYT Türkçe Konu Notu

Konu Özeti

Türkçede kelimeler ek aldığında ya da birleştiğinde seslerde değişiklikler olur. Bu değişikliklere ses olayları denir. Ünsüz yumuşaması, sertleşme, ünlü daralması, ünlü düşmesi, ünsüz ikizleşmesi, kaynaştırma ve uyumlar bu konunun başlıca alt başlıklarıdır. Yazılarda bu olaylara uğrayan kelimeleri doğru yazmak hem yazım hem anlam sorularında işinize yarar.

Temel Kavramlar

Ses olayını belirlemek için önce kelimenin son sesine, sonra eklenen ekin ilk sesine bakın. Ardından hangi ses olayının gerçekleştiğine karar verin.

Ünsüz yumuşaması: Sert ünsüzle (p, ç, t, k) biten kelimeye ünlüyle başlayan ek gelince bu ünsüzler yumuşar.

p → b, ç → c, t → d, k → ğ/g

• kitap → kitabı, ağaç → ağacı, kanat → kanadı, çocuk → çocuğu
• renk → rengi (‘nk’ ile biten kelimelerde k → g)
• Tek heceli kelimelerin çoğu yumuşamaz: at → atı, top → topu
• İstisnalar: kalp → kalbi (yumuşar); devlet → devleti, millet → milleti, hukuk → hukuku (yumuşamaz)

Sertleşme (ünsüz benzeşmesi): Sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten kelimeye c, d, g ile başlayan ek gelirse ek sertleşir.

c → ç, d → t, g → k

• sokak + da → sokakta
• kitap + cı → kitapçı
• taş + dan → taştan
• Türk + ce → Türkçe
• Uyarı: -ki ve -ken ekleri sertleşme göstermez

Ünlü daralması: a ve e ile biten fiil köklerine -yor eki gelirken ünlü daralır. a → ı/u, e → i/ü olur.

• bekle + yor → bekliyor
• başla + yor → başlıyor
• ye + yor → yiyor, de + yor → diyor
• Yanlış yazım: bekleyor

Ünlü düşmesi: İki heceli bazı kelimelerin ikinci hecesindeki dar ünlü, ünlüyle başlayan ek gelince düşer.

• burun → burnu, ağız → ağzı, omuz → omzu
• gönül → gönlü, akıl → aklı, oğul → oğlu

Ünsüz ikizleşmesi: Bazı Arapça kökenli kelimeler ünlüyle başlayan ek aldığında son ünsüz ikizleşir.

• hak → hakkı, ret → reddi, sır → sırrı, af → affı

Ünsüz türemesi: Pekiştirmede bazı kelimelere ünsüz eklenir. Örnekler: düz → dümdüz, sıkı → sımsıkı.

Kaynaştırma: Ünlüyle biten kelimeye ünlüyle başlayan ek gelince araya y, ş, s, n gibi ünsüzler girer.

• masa + y + a → masaya
• iki + ş + er → ikişer
• o + n + u → onu

Ünlü uyumları: Büyük ünlü uyumunda kalın ünlüden sonra kalın, ince ünlüden sonra ince ünlü gelir. Küçük ünlü uyumunda düz ünlüden sonra düz ünlü, yuvarlak ünlüden sonra dar yuvarlak ünlü (u, ü) gelir.

• kapı + lar → kapılar, ev + ler → evler
• kol + u → kolu, göz + ü → gözü