1990 Sonrası Türkiye'de Gelişmeler (AYT Tarih)

Konu Özeti

1990'lı yıllardan itibaren Türkiye, Soğuk Savaş'ın sona ermesi ve Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla yeni bir döneme girdi. Bu dönemde koalisyon hükümetleri, ekonomik krizler ve Avrupa Birliği ile ilişkiler öne çıktı. 2002'den sonra tek parti iktidarı ve 2007, 2017'deki anayasa değişiklikleri siyasi yapıyı yeniden şekillendirdi. AYT'de bu konu kronoloji ve neden-sonuç sorularında sık karşımıza çıkar.

Temel Kavramlar

Siyasi Gelişmeler

• Koalisyon hükümeti: Tek partinin çoğunluğu sağlayamadığı durumda birden fazla partinin kurduğu hükümettir. 1990'larda bu model sık görüldü.
• 1991 genel seçimlerinden sonra DYP-SHP koalisyonu kuruldu; Süleyman Demirel başbakan oldu.
• 1993'te Turgut Özal'ın ölümü üzerine Süleyman Demirel Cumhurbaşkanı seçildi; Tansu Çiller DYP genel başkanı ve ilk kadın başbakan oldu.
• 28 Şubat 1997 sürecinde MGK kararları sonrası Refah Partisi liderliğindeki koalisyon hükümeti istifa etti.
• 2000'de Ahmet Necdet Sezer Cumhurbaşkanı seçildi.
• 2002 genel seçimlerinde AK Parti tek başına iktidara geldi; uzun süren koalisyon dönemi sona erdi.

Ekonomik Gelişmeler

• 1980 sonrası uygulanan liberal ekonomi ve dışa açılma politikaları 1990'larda sürdü.
• 1994 ekonomik krizi: Yüksek kamu açığı ve döviz sorunları nedeniyle 5 Nisan Kararları alındı.
• 1996'da AB ile Gümrük Birliği yürürlüğe girdi (anlaşma 1995'te imzalandı).
• Kasım 2000 ve Şubat 2001 krizleri yaşandı; Kemal Derviş'in yönettiği Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı uygulandı.
• 2001 sonrasında Merkez Bankası bağımsızlığı, bankacılık düzenlemeleri ve mali disiplin öne çıktı.
• 2005'te Yeni Türk Lirası uygulaması başladı (6 sıfır atıldı); 2009'da 'Yeni' ifadesi kaldırıldı.
• 2008 küresel krizi Türkiye ekonomisini de etkiledi.

Dış Politika ve AB İlişkileri

• 1991 sonrası bağımsızlığını kazanan Türk cumhuriyetleriyle siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkiler geliştirildi.
• 1992'de Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ) kuruldu.
• 1996'da AB ile Gümrük Birliği yürürlüğe girdi; bu bir ekonomik bütünleşmedir, tam üyelik değildir.
• 1999 Helsinki Zirvesi'nde Türkiye'ye AB aday ülke statüsü verildi.
• 2005'te AB ile tam üyelik müzakereleri başladı.
• Kıbrıs ve Ege sorunları AB ve komşu ilişkilerinde etkili başlıklar oldu.

Sosyal ve Kültürel Gelişmeler

• Kentleşme ve iç göç hızlandı; büyük şehirlerde nüfus arttı.
• 1990'lardan itibaren özel radyo ve televizyon yayıncılığı yaygınlaştı.
• İnternet ve cep telefonu kullanımı yaygınlaştı; iletişim ve bilgiye erişim hızlandı.
• 1997'de sekiz yıllık kesintisiz zorunlu eğitim uygulaması başladı; 2012'de 4+4+4 sistemiyle zorunlu eğitim 12 yıla çıkarıldı.
• Üniversite sayısı arttı; yükseköğretime erişim genişledi.
• Kadınların siyasi ve sosyal hayattaki yeri tartışıldı ve temsili arttı.

Güvenlik ve Toplumsal Sorunlar

• 1980'lerin ortasında başlayan terör sorunu 1990'larda şiddetlendi; bölgesel kalkınma ve güvenlik politikaları tartışıldı.
• 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi büyük can ve mal kaybına yol açtı; afet yönetimi ve yapı denetimi gündeme geldi.
• Demokratikleşme, temel hak ve özgürlükler ile AB uyum yasaları 2000'li yıllarda öne çıktı.