18. ve 19. Yüzyıl Felsefesi: Örnek Düşünce ve Argümanlar

Konu Özeti

18. yüzyıl Aydınlanma Çağı'dır; akıl, özgürlük, eleştiri ve ilerleme ön plandadır. Bu dönemde bilginin kaynağı ve sınırları (rasyonalizm–empirizm tartışması), ahlak, siyaset ve toplum sorunları işlenir. 19. yüzyılda ise idealizm, pozitivizm, tarih ve toplum felsefeleri, faydacılık, Marksizm ve varoluşçuluğun öncülleri ortaya çıkar. Sanayi devrimi ve bilimin yükselişi felsefeyi toplumsal sorunlara yöneltmiştir.

Temel Kavramlar

Bu konuda bir düşünürün hangi soruna cevap verdiğini, hangi argümana dayandığını ve sonuçlarını birlikte düşünmek gerekir. Aşağıdaki kavramlar bu değerlendirmenin temelidir.

Immanuel Kant (Eleştirel Felsefe)

• Rasyonalizm ile empirizmi uzlaştırmaya çalışır: 'Düşüncesiz içerikler boştur, kavramsız görüler körddür.'
• Bilgi deneyle başlar ama deneyden ibaret değildir; akıl, deneyi zaman ve mekânın formları ile kategoriler aracılığıyla düzenler.
• Bilgi fenomen (görünüş) alanıyla sınırlıdır; numen (kendinde şey) bilinemez.
• Metafizik, deneyin ötesine geçtiği için bilimsel bilgi sayılmaz.
• Ahlakta ödev esastır. Eylemin değeri sonucunda değil, ödev bilinciyle yapılmasındadır. İyi niyet tek koşulsuz iyidir.
• Kategorik imperatif: Öyle davran ki eyleminin ilkesi evrensel yasa olabilsin; insanı hiçbir zaman yalnızca araç olarak görme.

Kant: Bilgi = Deney (içerik) + Akıl (form)

Aydınlanma Düşünürleri

• Jean-Jacques Rousseau: İnsan doğuştan iyidir; toplum ve özel mülkiyet onu bozar. Toplum sözleşmesi ve genel irade kavramlarını savunur.
• Voltaire: Hoşgörü, düşünce ve din özgürlüğü ile akıl ve eleştiri vurgusu yapar.
• Montesquieu: Kuvvetler ayrılığını (yasama, yürütme, yargı) savunur.
• David Hume: Nedensellik, alışkanlıktan doğan bir beklentidir; kesin bilgi iddiası şüpheyle karşılanır (empirizm).

19. Yüzyıl Felsefesi

Hegel diyalektiği: Tez → Antitez → Sentez

• Hegel (idealizm): Tarih, Tinin (Geist) diyalektik süreçle kendini gerçekleştirmesidir. Gerçek olan akla uygundur.
• Auguste Comte (pozitivizm): Bilgi yalnızca olgulara dayanır. Üç hâl yasası: teolojik, metafizik, pozitif. Sosyoloji kurulur.
• Karl Marx (Marksizm): Toplumun alt yapısı (üretim ilişkileri) üst yapıyı (hukuk, din, ahlak) belirler. Sınıf mücadelesi ve yabancılaşma kavramları önemlidir.
• Bentham ve J. S. Mill (faydacılık): Eylem, en çok kişiye en çok mutluluğu sağladığında doğrudur. Sonuççu bir ahlak anlayışıdır.
• Schopenhauer: Dünya irade ve tasavvurdur; yaşam acıdır, irade körü körüne bir istek gücüdür.
• Nietzsche: Geleneksel değerleri ve Hristiyan ahlakını eleştirir; güç istenci, üstinsan ve 'Tanrı öldü' sözü ile değerlerin yeniden değerlendirilmesini önerir.
• Kierkegaard: Varoluşçuluğun öncüsüdür; birey, seçim ve kaygı vurgusu yapar.

Sınav ipucu: AYT'de düşünürler arasındaki karşıtlıklar sık sorulur. Kant ile Hume'u, Kant ile Mill'i ve Hegel ile Marx'ı karşılaştırarak çalışmak işini kolaylaştırır.