Karşıolum Çıkarımları

Konu Özeti

Karşıolum çıkarımı, bir önermenin doğruluk ya da yanlışlık değerinden hareketle onun karşıtı olan önermenin doğruluk değerine ulaşmaktır. Bu konuda A, E, I ve O önermeleri arasındaki ilişkiler incelenir. Çelişik, karşıt, altkarşıt ve altlık ilişkileri bu çıkarımların temelini oluşturur. AYT'de bu ilişkilerle kesin doğru, kesin yanlış ve belirsiz sonuçları ayırt etme becerisi ölçülür.

Temel Kavramlar

Klasik mantıkta dört önerme türü vardır. Bu türler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

Bu dört önerme arasında dört temel ilişki vardır.

• Çelişik (contradictory) ilişki: A–O ve E–I arasındadır. İkisi aynı anda ne doğru ne de yanlış olabilir; biri doğruysa öbürü yanlıştır.
• Karşıt (contrary) ilişki: A–E arasındadır. İkisi birlikte doğru olamaz ama birlikte yanlış olabilir.
• Altkarşıt (subcontrary) ilişki: I–O arasındadır. İkisi birlikte yanlış olamaz ama birlikte doğru olabilir.
• Altlık (subalternation) ilişkisi: A–I ve E–O arasındadır. Tümel doğruysa tikel doğrudur; tikel yanlışsa tümel yanlıştır.

A doğru ⇒ E yanlış, I doğru, O yanlış

E doğru ⇒ A yanlış, O doğru, I yanlış

I doğru ⇒ E yanlış; A ve O belirsiz

O doğru ⇒ A yanlış; E ve I belirsiz

Bir önermenin olumsuzu (çelişiği) şöyle bulunur:

• 'Bütün S P'dir' önermesinin olumsuzu: 'Bazı S P değildir' (O).
• 'Hiçbir S P değildir' önermesinin olumsuzu: 'Bazı S P'dir' (I).
• 'Bazı S P'dir' önermesinin olumsuzu: 'Hiçbir S P değildir' (E).
• 'Bazı S P değildir' önermesinin olumsuzu: 'Bütün S P'dir' (A).

Not: Bu tablo klasik (Aristotelesçi) mantığa göredir; tümel önermelerin konusunun boş olmadığı varsayılır.

Aşağıdaki tabloda bir önerme doğru ya da yanlış kabul edildiğinde diğer önermelerin değerleri gösterilmiştir.