Kıyas Nedir? Yapısı ve Değerlendirilmesi

Konu Özeti

Kıyas, öncüllerden zorunlu olarak bir sonuç çıkaran dolaylı (aracılı) bir akıl yürütmedir. Klasik mantıkta kategorik kıyas, iki öncül ve bir sonuçtan oluşan üç terimli bir akıl yürütmedir. Sonuç, öncüllerde zaten örtük olarak bulunan bilgiyi açığa çıkarır. Bu konuda amaç, bir kıyasın yapısını tanımak ve geçerliliğini değerlendirmektir.

Temel Kavramlar

Kıyas üç terim ve üç önermeden oluşur. Terimler önermelerde kullanılan kavramlardır; orta terim iki öncülde de bulunur, sonuçta ise yer almaz.

• Büyük öncül: Yüklemi (büyük terimi) içeren öncül.
• Küçük öncül: Öznesi (küçük terimi) içeren öncül.
• Sonuç: Öznesi küçük terim, yüklemi büyük terim olan önerme.
• Büyük terim (T): Sonucun yüklemi.
• Küçük terim (t): Sonucun öznesi.
• Orta terim (o): Öncüllerde bulunan, sonuçta bulunmayan terim; iki öncülü bağlar.

Öncül 1 + Öncül 2 ⇒ Sonuç

Örnek kıyas: Bütün insanlar ölümlüdür. Sokrates insandır. O hâlde Sokrates ölümlüdür. Büyük terim: ölümlü, küçük terim: Sokrates, orta terim: insan.

Kıyasın Değerlendirilmesi

Bir kıyas iki ölçüte göre değerlendirilir: biçimsel geçerlilik (sonuç öncüllerden zorunlu çıkıyor mu?) ve doğruluk (öncüller gerçeğe uygun mu?). Mantık geçerliliği yalnızca biçime bakar; içeriğin gerçeğe uygunluğuna bakmaz.

Geçerli Kıyasın Temel Kuralları

• Kıyasta tam üç terim bulunmalıdır; dördüncü bir terim ya da orta terimin iki farklı anlamda kullanılması kıyası bozar.
• Orta terim en az bir öncülde tam kapsamlı (bütün kapsamıyla) kullanılmalıdır.
• Öncüllerde kapsamlı olmayan bir terim sonuçta kapsamlı olamaz.
• İki olumsuz öncülden sonuç çıkmaz.
• İki öncül de tikel ise sonuç çıkmaz.
• Öncüllerden biri olumsuzsa sonuç olumsuz, biri tikelse sonuç tikel olur.
• Öncüllerin ikisi de olumluysa sonuç olumsuz olamaz.