Kıyas Çeşitleri: Basit ve Bileşik Kıyas

Konu Özeti

Kıyas, önermeler arasındaki bağlantıya dayanarak zorunlu bir sonuç çıkarma yöntemidir. Geçerlilik, önermelerin gerçekte doğru olmasına değil, öncüllerle sonuç arasındaki biçime bağlıdır. Basit kıyas tek bir ortak terimle iki öncülden sonuç çıkarır; bileşik kıyas ise birden fazla basit kıyası zincirleyerek ilerler. AYT'de hem geçerlilik kurallarını hem de zincir kurma becerisi sınanır.

Temel Kavramlar

Basit kıyas, iki öncül ve bir sonuçtan oluşur. Öncüllerdeki ortak terime orta terim denir; orta terim sonuçta yer almaz.

Sonucun öznesi küçük terim (K), yüklemi büyük terim (B) olur. Büyük terimi içeren öncül büyük öncül, küçük terimi içeren öncül küçük öncüldür.

Tüm O, B'dir. Tüm K, O'dur. ⇒ Tüm K, B'dir.

Basit Kıyasta Geçerlilik Kuralları

• Üç terim olmalıdır: büyük, küçük ve orta terim. Dördüncü bir terim girerse kıyas bozulur.
• Orta terim sonuçta bulunmaz.
• Orta terim öncüllerin en az birinde tam kapsamlı (bütün/hiçbir ile) alınmalıdır.
• Öncüllerde olmayan bir terim sonuçta tam kapsamlı alınamaz.
• İki öncül de olumsuzsa sonuç çıkmaz.
• İki öncül de tikelse sonuç çıkmaz.
• Öncüllerden biri olumsuzsa sonuç olumsuzdur; biri tikelse sonuç tikeldir.
• İki öncül olumluysa sonuç olumsuz olamaz.

Sık yapılan hata: 'Bazı kuşlar uçar. Bazı uçanlar böcektir. Öyleyse bazı kuşlar böcektir.' İki öncül tikel olduğu ve orta terim hiçbirinde tam kapsamlı olmadığı için sonuç zorunlu çıkmaz; kıyas geçersizdir.

Bileşik Kıyas (Kazanım 26)

Bileşik kıyas, ikiden fazla öncülün art arda bağlanmasıyla oluşur; yani birden fazla basit kıyasın zincirlenmesidir. Bir basit kıyasın sonucu, bir sonrakinin öncülü olur. Bu ara sonuç, zincirin bir sonraki adımında kullanılır.

A → B, B → C, C → D ⇒ A → D

• Önce öncüller ortak terimlere göre sıralanır.
• İlk iki öncülden ara sonuç çıkarılır.
• Ara sonuç üçüncü öncülle birleştirilerek nihai sonuca ulaşılır.
• Her basamak basit kıyas kurallarına uymalıdır; zincirde tek bir geçersiz halka tüm kıyası geçersiz kılar.